SANOATDA RAQAMLI TEXNOLOGIYALAR (E) ISSN: 3030-3214

IJMO TEXT B ramlar a Volume 2, N2 4-1 DIGITAL TECHNOLOGIES IN INDUSTRY 2024 UO`K: 622.7:669.4 € 10.70769/3030-3214.SRT.2.4-1.2024.30

MIS BOYITISH FABRIKASI TEXNOGEN CHIQINDILARIDAN METALLARNI AJRATIB OLISH BO`YICHA TADQIQOTLAR

si» a i

Masidikov Elyar Abduraxmonov Soib Axtamov Fozil Mirsodikovich Abduraxmonovich Erkinovich TDTU Olmaliq filiali TDTU Olmaliq filiali “Metallurgiya” kafedrasi NDKTU “Metallurgiya” kafedrasi doktoranti, Olmaliq, O'zbekiston professori, t.f.d., PhD dotsent, Navoiy, O'zbekiston ORCID ID: 0000-0003-4187-1817 Olmaliq, O'zbekiston ORCID ID: 0009-0003-9335-9361

ORCID ID: 0009-0003-1999-0366

Annotatsiya. Maqolada texnogen chiqindilardan qimmatli komponentlarni yuqori darajada ajratib olishga imkon beradigan texnologik qayta ishlashning samarali usullarini ishlab chiqish bo'yicha olib borilgan tadqiqotlar natijalar keltirilgan. Bundan tashqari, mis boyitish fabrikalari chiqindilarini qayta ishlash bo`yicha tajribalar natijalari va ularning granulometrik, mineralogik va kimyoviy tarkibi keltirilgan. Ushbu chiqindilarni saqlash katta moddiy xarajatlarni talab qiladi va shu bilan birga atrof- muhitga ma'lum darajada zarar yetkazadi.

Kalit so`zlar: ruda, boyitma, flotatsiya, chiqindi, sublimatsiya, kuydirish, magnitli fraksiya, magnitsiz fraksiya, tanlab eritish, eritma, ionli flotatsiya, kek, fizik-kimyoviy xossa.

HCCJIEJJOBA HISI 110 3yil METAJIJIOB 43 TEXHOT EHHBbIX OTXOJIOB MEJIHOOBOT ATUTEJIbHBIX ABPUKAaA

Macudukoe Indap Aboypaxmonosb Coub Axmamos Dozun Mupcoodukosuu Aboypaxmonosunv Ipkunosuu TIbodbecoop aedpu PhD doyenm kaqbedpoi

Jlokmopanm Ajnmanbikckozo tbunuana TI'TY, Anmanbik, V30ekucman

Memaiiypeuu Hasouuckozo «Memaniypeusa» Anmabikckozo

bunuana TI'TY, k.m.n. Ajimasbik, YaOekucman

20CYOAPCMECHNOZO 20PHO- MEXHONOZUYECKOZO yuUbBepcumema, Hasou, Y3bekucman

Annomauyua. B cmambe npedcmasienbi pezyibmamgi uccnedoganuu no pazpabomku 30)DekmusHLIX Memodos nepepabomku mMeXxHOZCHALIX XEOCMOB C EELCOKUM UZGILEUCHUCM YEHHLIX KOMNOHCHMOB. KPome mozo npueedeni pezyibmamgsi onbimos no nepepabomku omxodobs MEOHOBOZAMUMENCHLIX MAOPUK U UX epanyiomempuveckue, muhepanozuveckue u xumuyveckue cocmasi. Xpanenue 9mux 0mxodob ceAzano c G0biuumu MamepuansnbimMu 3ampamanmu u 8 mo `1e epema HAHOCUM ONPEDENCHNLIl yuyepo OoKpyararomwyent cpede.

Knroueebte cnosa: pyda, Konyenmpam, Ppromayua, xeocmbi, cyonumayuf, 06ncuz, MAZHUMHAA DMpakyua,

HeMAZHUMHAA qbhpaKyun, ebiwyenavusanue, pacmeop, uonnan pnlomayun KEK, MpuzuKo-xumuyveckue Ceoucmea.

KON-METALLURGIYA VA ISHLAB CHIQARISH SANOATI www.srt-journal.uz TOPHOJIOBBIBA OI asi METAJIJIYPTUSI i OBPABATGIBA Ia aromatli latT MINING METALLURGY AND MANUFACTURING INDUSTRY 1

SANOATDA RAQAMLI TEXNOLOGIYALAR

Iar oBa TEXHOJIOT Un B IIProOM boa flat

DIGITAL TECHNOLOGIES IN INDUSTRY

(E) ISSN: 3030-3214 Volume 2, Ne 4-1

2024

RESEARCH ON THE EXTRACTION OF METALS FROM MAN-MADE

WASTE FROM COPPER PROCESSING PLANTS

Masidikov Elyar Mirsodikovich Doectoral student of the Almalyk

branch of TSTU, Almalyk, Uzbekistan

Abdurakhmonov Soib Abdurakhmonovich

Professor of the Department of Metallurgy of the Almalyk branch of TSTU, Ph.D.

Almalyk, Uzbekistan

Akhtamov Fozil

Erkinovich PhD Associate Professor, Department of Metallurgy, Navoi State Mining and Technological University, Navoi, Uzbekistan

Abstract. The article presents the results of research on the development of effective methods for processing mineral raw materials with high recovery of valuable components. In addition, the results of experiments on processing waste from copper concentration factories and their granulometric, mineralogical and chemical compositions are presented. Storing this waste involves large material costs and at the same time causes some damage to the environment.

Keywords: ore, concentrate, flotation, tailings, sublimation, roasting, magnetic fraction, non-magnetic

fraction, leaching, solution, ion flotation, cake, physicochemical properties

Kirish. Bugungi kunda mineral xomashyolar 1-jadval va polimetall rudalarni qayta ishlashning samarali ) Chiqindilar namunasining to`liq kimyoviy tahlil usullarini ishlab chiqish dolzarb ahamiyat kasb natijalari etmoqda. Ayniqsa, tarkibidagi foydali minerallarni Oksidlar va) Tarkibi, 90 Oksidlar va Tarkibi, 9 toʻliq ajratib olish, noyob va nodir metallar ishlab elementlar elementlar chiqarish quvvatini oshirish, shuningdek, kam 0 o Asos o

ko i a ko : . a Cumumiy T b) ; a va chiqindisiz texnologiyalarni yaratish Fe,O3 8.83 P,O; 0.17 i I I FeO 3,23 —H2O 0,49

Shuningdek, kon-metallurgiya sanoatining TiO» 0,36 Cu 0,11 barcha turdagi texnogen chiqindilarini (konchilik MnO 0,08 Pb 0,018 sanoati chiqindilari, boyitish fabrikalarining qol- A120; 11,57 Zn 0,026 diqlari, gidrometallurgik va pirometallurgik jara- CaO 1,30 AS 0,0028 yonlarning suyuq hamda qattiq chiqindilari) ishlab MgO 197 sh i

qag ; en YA KO 4,27 Mo 0,0030 chiqarishga jalb qilish zarur. Murakkab tarkibli NaO Q4 Ato 03 silikat birikmalarini alohida oksidlarga ajratish, ; ; -

z 5 A n n A Sumumiy 2,77 Ag, g/t 3,0 qayta ishlash jarayonida ishlatilayotgan reagentlarni Si 2,36 boshqalar 0,34

qayta ishlatish orqali texnogen chiqindilar tarki- bidan foydali komponentlarni ajratib olish ushbu sohaning dolzarb masalalari sirasiga kiradi.

Metodlar. Rudalardan foydali komponent- larni ajratib olish texnologiyasi qayta ishlanayotgan rudaning kimyoviy xususiyatlariga qarab tanlanadi. Xususan, mis rudalari asosan flotatsiya usuli bilan boyitiladi. Boyitish jarayonida foydali mahsulot- ning chiqishi 3-490 ni tashkil qiladi. Qazib olingan rudaning 96-9790 i chiqindi (xvost) sifatida chiqib, maxsus chiqindi saqlash joylariga yuboriladi.

Hozirgi kunda rudalarni uzoq muddat qayta ishlash natijasida “Olmaliq KMK”ning ikkita chiqindixonasida mis miqdori oʻrtacha 0,1190 boʻlib, jami 1459,5 million tonna chiqindi toʻplangan.

Natijalar va muhokama. “Olmaliq KMK” MBF ning chiqindilaridan olingan namunada sulfid miqdori 2,3690 ekanligi bilan ajralib turadi. Shu- ningdek, chiqindilarning fraksion tarkibi va yiriklik fraksiyalarida metallarning taqsimlanishi oʻrganildi, oʻrganish natijasiga koʻra qimmatbaho metallarning katta ulushi (8090 dan ortigʻi) 40,1 fraksiyada boʻ- lib, bu mis rudalarini flotatsion boyitishda yirik kvars minerallari tarkibida bo`lgan elementlarni chiqindida qolishi bilan izohlanadi.

MBEF chiqindilari tarkibining asosiy qismini kremniy oksidi tashkil qiladi va quyidagicha tasnif- lanadi: 67,3190 SiO2. Chiqindini qayta ishlashda birinchi navbatda asosiy e'tiborni kremniy oksidini ajratib olishga qaratilsa silikatsizlangan chiqin- dining tarkibidagi qimmatli metallar miqdori bir

KON-METALLURGIYA VA ISHLAB CHIQARISH SANOATI

www.srt-journal.uz

TOPHOJIOBBIBA Oa METAJIJIYPT USI $9 OPA BATGIBA Ia poMat flat MINING METALLURGY AND MANUFACTURING INDUSTRY 2

SANOATDA RAQAMLI TEXNOLOGIYALAR

Iar oBa TEXHOJIOT Un B TIProOM boa flat

DIGITAL TECHNOLOGIES IN INDUSTRY

(E) ISSN: 3030-3214 Volume 2, Ne 4-1 2024

necha barobar ortadi. Bunda chiqindini kompleks qayta ishlash imkoniyati tug`iladi.

Shundan kelib chiqib texnogen chiqindilarni galogenammoniyli tuzlar (NH4F) ni qoʻllagan holda qayta ishlash texnologiyasi tanlandi. Bunda asosan quyidagi reaksiya roʻy beradi.

SiO2 ONH4F - (NHa)2SiFs Gur 4NH; F 2H9:0 (1)

1 — reaksiya bo`yicha hosil boʻladigan ammoniy geksaftorsilikat texnologik jihatdan qulay fizik-kimyoviy xususiyatlarga ega. Bu modda nor- mal sharoitda qattiq modda boʻlib 3209C dan yuqori haroratda sublimatsiyalanadi va gaz fazasiga oʻtadi. Ammoniy ftoridni kremniysizlantiruvchi reagent sifatida ishlatishning afzalliklaridan yana biri shun- daki uni regenatsiyalash imkonyati mavjudligidir. 709C haroratda ammoniy geksaftorsilikatni eruv- chanligi 370 g/l ga yetadi. AGFS (ammoniy gek- saftorsilikat) ammiak bilan ta'sirlashib gidroliz- lanishi natijasida S10» cho“kmaga tushadi.

(NHa4)2S1Fe-4NH4OH-—S1O24 O6NH4F-42H»,O (2)

Ammoniy ftoridni regeneratsiyalanish imko- niyati kremniysizlantirishni uzluksiz siklda amalga oshirish va chiqindidan kvarsni mayin zarrali amorf holdagi SiO» koʻrinishida chiqarib olishni ta'min- laydi.

OKMK mis boyitish fabrikasi foydali kompo- nentlarni ajratib olish uchun tarkibidan kremniy oksidini va temir oksidlarini ajratib olish zarur. Shu maqsadda tashlandiq chiqindi hisoblangan boyitish qoldiqlarini galogenoammoniyli tuzlar (NH4F yoki NH4F:HF) yordamida kremniysizlantirish texno- logik jarayoni ishlab chiqildi.

Sublimatsion kuydirish natijasida olingan AGFS (ammoniygeksoftorsilikat) tarkibidan SiO2 ni ajratish maqsadida ammiakli suv (NH4OH) bilan ishlov berildi. Olib borilgan tadqiqotlar natijasida AGFS tarkibidan SiO» ni ajratishda NH4OH ning eng maqbul konsentratsiyasi 1090 li eritmasi ekan- ligi aniqlandi. MBF chiqindilaridan SiO2» ni subli- matsion kuydirish orqali chiqarib yuborilgandan soʻng qoladigan kuyindi tarkibidagi metallarni gidrometallurgik va pirometallurgik usullarni qoʻl- lab ajratib olish qiyinchilik tug`dirmaydi.

Xususan kuyindi tarkibidagi temirni ajratish uchun magnitli saralash jarayoni tadqiq qilindi. Bunday turdagi texnogen chiqindilar temir ajratib olish uchun qoʻshimcha manba boʻlib xizmat qiladi. Shundan kelib chiqib kuyindini magnitli saralash jarayoni oʻrganildi.

Magnitli saralash jarayonida magnit induk- siyasi uni hosil qilish uchun berilayotgan tok ku- chiga toʻgʻri proporsional ekanligini bilgan holda magnitli fraksiyaning tarkibi oʻzgarishini XCG-II model Roller dry magnetic separatori laboratoriya qurilmasida tok kuchini 0,5; 1; 1,5; 2; 2,5; 3 A ga sozlagan holda tajribalar olib borildi. Kuyindini magnitli saralash bo`yicha olib borilgan tadqiqotlar natijalari 1-rasmda keltirilgan.

Temirni ajralish darajasi

va miqdori, 90

0 0,5

1 1,5 2 2,5 3 Tok kuchi I. amper

1-rasm. Kuyindini magnitli saralash jarayonida magnitli fraksiyaga temirni ajralish darajasi va undagi miqdorini tok kuchinig turli qiymatlariga bogʻ`liqlik grafigi.

1-rasmdan ko`rinadiki magnitli saralashni 2,5A li tok kuchida olib borish yaxshi natija berar ekan. Bunda 100,5 g dastlabki kuyindini magnitli saralash natijasida 31,9 g magnitli fraksiya va 68,6 g magnitsiz fraksiya olindi. Magnitli fraksiyadagi temirning umumiy miqdori 75,190 ni, magnitsiz fraksiyadagi temirning umumiy miqdori esa 3,090 ni tashkil qildi. Bunda umumiy olganda temirni magnitli fraksiyaga ajralish darajasi 92,190 ga yetadi. Olingan magnitli fraksiyani temir qotish- malari ishlab chiqarish sanoati uchun xomashyo sifatida taklif qilinadi. Kuyindini magnitli sara- lashda mis va nodir metallarni asosan magnitsiz fraksiyada qolishi aniqlandi va keyingi bosqichda magnitsiz fraksiyadan dastlab misni sulfat kislotali tanlab eritish tadqiq qilindi.

Tajriba sharoitida magnitsiz fraksiyadan me- tallarni eritmaga ajratib olish darajasini turli omil- larga (kislota konsentratsiyasi, tanlab eritish davo- miyligi, harorat, bo“tana zichligi va b.) bogʻliqligi oʻrganildi. Mis va boshqa metallarni eritmaga oʻtish darajasi kislota konsentratsiyasiga bogliq boʻlib, bu bog`liqlik 2-rasmda keltirilgan.

Olib borilgan tajribalar natijasiga ko`ra erit- mada sulfat kislota konsentratsiyasini ortishi bilan (150 g/l gacha) metallarni eritmaga oʻtish darajasi

KON-METALLURGIYA VA ISHLAB CHIQARISH SANOATI

www.srt-journal.uz

TOPHOJIOBbIBA OI asi METAJIJIYPIT USI 4$ OBPABATGIBA Ia poMat flat MINING METALLURGY AND MANUFACTURING INDUSTRY 3

SANOATDA RAQAMLI TEXNOLOGIYALAR

IHM roBa TEXHOJIOT Un B IIProOM boa flat

DIGITAL TECHNOLOGIES IN INDUSTRY

(E) ISSN: 3030-3214 Volume 2, Ne 4-1 2024

ortadi. Sulfat kislota konsentratsiyasini 150 g/l dan oshirish misni eritmaga oʻtish darajasiga sezilarli ta'sir koʻrsatmaydi, ammo qoʻshimcha metallar (ayniqsa temir) ni eritmaga oʻtish darajasi oshib ketadi. Shuning uchun, magnitsiz fraksiyani tanlab eritishda eritmada sulfat kislota konsentratsiyasini 150 g/l boʻlishi tavsiya etiladi.

.q 8 'o oo, — E60 Aq g U 50 oi 8 79 5 E 10 —— Fe I —0—-Ag b 20 3 E 10 Ss 0

0 50 100 150 200

H2SO4 konsentratsiyasi, g/l

2-rasm. Metallarni eritmaga oʻtish darajasini H2SO4 konsentratsiyasiga bog`liqlik grafigi.

Shuningdek metallarni eritmaga o`tish darajasini tanlab eritish davomiyligiga bog`liqligi ham o`rganildi (3-rasm). Magnitsiz fraksiya va sulfat kislota eritmasini aralashtirish vaqtini oshirilishi, eritmada qoʻshimcha metallarning kon- sentratsiyasini oshishiga olib keladi. Kuyindini sulfat kislota eritmasi bilan aralashtirganda birinchi navbatda misning oksidli minerallari reaksiyaga kirishadi. Temir va kumush nisbatan sekin tasir- lashadi. Shuning uchun, misni yuqori miqdorda ajratib olish va qoʻshimcha metallarni kam eritmaga oʻtishi uchun tanlab eritish vaqtini 120 min deb qabul qilish mumkin.

Koʻpgina kimyoviy reaksiyalar tezligi haro- ratning ortishi bilan tezlashadi. Magnitsiz fraksiya tarkibidagi metallarni tanlab eritish uchun haro- ratning ta'siri oʻrganildi. Tajriba natijalariga koʻra dastlab tanlab eritish haroratining oshishi bilan misning eritmadagi konsentratsiyasini sekin ortishi kuzatiladi. Harorat 409C dan koʻtarilganda misning eritmaga oʻtishi tezlasha boshlaydi. Bu nisbatan

yuqori haroratda CuSOy4 ning tezroq hosil boʻlishi bilan tushuntiriladi. Haroratni 609C dan yuqori boʻlishi jarayonda turli noqulayliklar keltirib chiqa- radi hamda, qoʻshimcha metallarning eritmaga oʻtishi tezlashib ketadi. Tajriba natijalariga asosan boʻtanani aralashtirish tezligining ortishi bilan misni eritmaga oʻtish darajasi ortadi. Aralashtirish tezli- gini toʻgʻri tanlash metallarni erish tezligini oshi- rishga erishish uchun muhim omil boʻlishi mumkin.

100 90 80 70 60 —0— Cu ——Fe 30 20 —0—Ag 10 0

I 0 30 60 90 120 150 Tanlab eritish vaqti, min

o` tish darajasi, 90 SU (ana

Metallarni eritmaga

3-rasm. Metallarni eritmaga oʻtish darajasini tanlab eritish davomiyligiga bog`liqligini oʻrganish natijalari. Tajriba sharoiti: Cuz2so4—1S0g/l, Q:S-—1:5, t-409C).

Xulosa. Shunday qilib, magnitsiz fraksiyani sulfat kislotali tanlab eritish uchun quyidagi optimal sharoitlar aniqlandi: dastlabki eritmada sulfat kislo- ta konsentratsiyasi 150 g/l, harorat 609C gacha, tanlab eritish davomiyligi 120 min, aralashtirish tezligi 200 ayl/min, S:Q-—5:1. Bu sharoitda misning eritmaga oʻtish darajasi 95,690, temirniki 2090, kumushniki 4,990 boʻlib kekning magnitsiz fraksiyaga nisbatan chiqishi 99,1490 ni tashkil qildi. Olingan eritma tarkibida mis — 0,86 g/l; temir-1,2 g/l; kumush —0,122 g/l ni tashkil etadi. Magnitsiz fraksiyani tanlab eritishda nodir metallardan oltin toʻlig'icha kumushning esa katta ulushi kek tarki- bida qoladi, bu esa kek tarkibida oltinning miqdori 1,26 g/t ga kumushniki esa 11,86 g/t ga yetishiga olib keldi. Tanlab eritish natijasida qoladigan kek tarkibidan nodir metallarni gidrometallurgik usullar bilan ajratib olish mumkin boʻladi.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO`YXATI

1. Abduraxmonov S.A. Masidikov E.M., Axtamov F.E. Bo3Mmo»xHocti KoMIljrlekchol mepepadotkn TEXHOrFCHHBIX OTXOJOB MEeJIHOTO IiIpoyronlctbal Universum: TtTexHiudecae Hayki, 2022. 11-2

(104). 40-43s.

2. S Abdurakhmonov, E Masidikov, F Akhtamov. Possibilities of comprehensive processing of man- made waste from copper processing plants. Science and innovation, 2024. Ne8. Ctp.130-135. 2024.

KON-METALLURGIYA VA ISHLAB CHIQARISH SANOATI

www.srt-journal.uz

TOPHOJIOBBIBA OI asi METAJIJIYPT USI $9 OBPABATGIBA Ian poMat lat MINING METALLURGY AND MANUFACTURING INDUSTRY 4