w

.-.(*

'\

LUDOVICI ANTONII

MURATORII

OPERA OMNIA.

ANTIQUITATES

I T A L I C A E

M E D 1 I A E V I,

DISSERTATIONES

t)e Moribus, Ritibus, Religione, Regimine, Magiftratibus , Legibas, Studiis Literarum , Artibus, Lingua, Militia, Nummis, Principibus, Libertate, Servitute, Foederibus, aliifque faciem & mores Italici Populi referenti» bus poft declinationem Rom, Imp. ad Annum ufque MD.

OMNIA ILLUST RANTUR ET CONF IRMANTUR

INGENTI COPIA DIPLOMATUM ET CHARTARUM ViiTERUVI,

Khhc prtmum ex Archivts Italiae depromtarum^ ADDITIS ETIAM

NUMMIS,CHR0N1C1S, ALUSQyE MONUMENTIS

NUNQ.UAM ANTEA EDITIS. A U C T O R E

LUDOVICO ANTONIO MURATORIO

SERENISSIMI DUCIS MUTINAE

BIBLIOTHECAE PRAEFECTO.

Arretino Seminario ei>- Collegio Ecclefiajiicorum Cajiilionenfi Epifcopalibus alteram hanc editionem curanttbus,

T 0 M U S N 0 N U S.

ARRETII MDCGLXXVT.

Typis MiCHAELis Bellotti Imprefs. Epifcop. fub figoo Petrarcae,

SUPERIORIBUS PERMITTENTIBUS.

D E

LITERARUM FORTUNA IN ITALIA

POST ANNUM CHRISTI MC.

ET DE ACADEMIARUM

S I V E

GYMNASIORUM

ERECTIONE.

DISSERTATIO

QUADR AGESIM AQU ARTA .

•«3

^4

DISSERTATIO

QU ADR AGESIMAQUARTA .

Uo in loco pcr Italiam fuerint Artes ac Difci- plinaeliberales ufque ad An- num Millefi- mum Centefi- mum , in pro- ximc antecedenti Differtatione vidi- mus. Res nunc pofcit, ut perfcrute- mur, quae earum fortuna fuerit Sae- «uHs fubfequentibus . Jam in Gailia, ac praefertim Lutetiae Pariliorum ja- centes antea Literae vires receperant, ea famae celebritate, ut vel ipfi I- tali illuc oroficifcerentur eruditionis caufsa . Egregium teftem dabo moris hujus Landulphum a Sanfto Paullo , cujus Hiftoriam Mediolanenfem evul- gavi Tomo V. Rer. Iralicarum. Nar- rat ille Cao. 13. fe una cum Anfel- Jno de Pufterla , & Olrico Vicedo- mino, ^ui poftea Archiepifcopalera

A

B

Cathedrani Mediolanenfem unus poft alterum confcenderunt , in Galliara perrexiffe, atque in iis Scholis ultra annum fe literis operam dcdiffe. v^n- fflmo , inquit , eie Pujierla , i& Olrho VicedoKtno Mcdiolantnft adhaeft , ^««- bus duobus dcmi &■ fotis , ut manife- Jiutn ejl , utilit & reiius fui . Cum v^»- felmo namque per annum (Zi^ dimldiunt Turoni , i^ Pari/inii in Scholis Magi- Jiri ^lfredi e^ Gulielmi , legi , & le- gendo , fcrihendo , multifque aliis modis ^nfelmo multam commoditatem dedi . Rurfus idem Cap. 17. haec habet : Suggeffcrunt Olrico Medtolanen/i Vicedo- tnino & ,Anfelmo de Puflerla cognonii- nato , ire ad praecipuum Magiflrum .//«- Jelmum de Monte Leoduni / quibus duo* bus fuit gratum fecum ducere me Lan- dulphum Presbj/terum . Et quum apud ipfum Magifirum , i^ fratrem ejus Ro- dflphum ftuderemus , nuntiatum eft &c, , A6la haec fuere ineunte Saeculo XIL.

hos

1% ANTl^JT.

hnc eft, circiter Annum Chrifti MC Vflf. Sed jam inqufat heic aliquis : Reftiiutis in Italia Scholis sc Lice- ris praeceJcnti Sseculo XI. uti lupra ftatuimus, quid rci hoc eft, quod I- taiici homipes tunc a Gallia mutua- rentur eruduionem tanto cum fuo incommodo , & p.libi quaererent , quod domi haberent? Et cur dimiffis A- cademiis, Cive Gymnafiis Italicis , Cjuae nunc Univerfitates appellantur, Pjrifienles Svholae a roftris tunc pe- tebantur ? Certe Henricus P^ntaleo de Vir. Illuftrib. German. Part. t. au£lor eft , a Caro!o M. Jko cehbtr- rhna Gyftanafta Littrarum in/iituta fitif- fe, aherum in Q.cidentaH Francia y Pa- tip.i- , alietum Papiat in Italia, quae iibetaitter dotavit ^ atque Viris doBiJji- mis 0'navit. Idem qucque affirmavit JkoBus Middendorpius de Academ. celebr. Lib. 4 Guido Pancirolius de Clar. Leg, Interpref. Bulaeus in Lib. de Parif. Univerf & noviffime An- tonius Gattus in Hiftor. Gymnafii Ti- cinenf ut alios omitt?m. Ad haec, fi fides mul'is Scriptoribus, Bcnonitrt- /e Gymnafium ufque a temporibus Theodofii IL Augufti originem fuam deduxit . Cironius vero in Lib. V. Dccretal. & Bjlaeus, Bononienfis A- cademiae inftitutionem referendam ef- fe ad Carclum M. contendunt. Con- tra Papirius Maffiinius Patavinam , Bon oufem Bononienfem , ereftam ab codem Ca.olo memoravit , fcribens iti Annal. Franc. Parifienfis , Patavi- ma^ C^ Ticinen/ts .Academiae Karclum JVfijMHW parftttem fuum apptllant . Si Academiis iftis a tanto tcmpore glo- rabatur Italia, mirum videatur, cur Parifienfes ac Turonenfes Scholae fub intium Saeculi XII. ab ItaHca gen- te» propriis contcmtis» anteferrentur . Atque hiClenus ejufraodi inferroga- tiouem diftuli , cui fuus efie locus

MEDll AEVl 16

A potcrat, & quidem jift:ore tirulo, in anreccdenLi D.ffcrtat.one . Quei cnim tantus languor Saeculo IX. 6c X. in lialia Literas invafflet , fi haec jam puiilicis ornara fuiffer Academiis? Iraque tempus eft , ut veritatem fidentiffime a fdhul s nun: libe.emus. QjoJ igitur in.Tui in Notis ad Ca- pitulare Lotharii I. Part II. Tomi I. Ker. If;.I.car pag. 151. nunc re- peto. Li'erarum quidem ftudium ia G,i!l a, & Gtrmania, immo & Ti- cini , quanto pctuit ardore animi , Carolus Mjnnus procuravit : majora etiam praeftitir Lorharius I. Augu- ftus ilHus nepos in Iral co Rcgno , excitatis S holis in quihufdam Ci- vifatihus , ad quas reliquirum pueri erudicndi confluerent . Epifi-opales Qiioque Svhoiae , & Coenobiales an- r)quis Siculis inft.turae fueruntj id- que vel in ipla Italia fofium tacilc confentire pcflTumus » Sed nihil ho- rum , Academiae feu Univerfitaris faciem unquam retulit, fi quod hi- fce nominibus nunc fignificamus , cura Scculis iis conferatur. Unus Magi- fter unam. Scholam tunc conftituebat, & humiliorum quidem plerumque Artium . Ticini unus Dungalus , E- porediae unus Epilcopus, uti ex. prae- laudata Lotharii I. Lege conftat , munere docendi publice fungebantur. 1n rcliquis Civitatibus non difpar modulus fuit. Parium ferme Schola- rum fpecimen nunc ipfa Caftella fer- vant. Ad haec ( rurfus moneo ) pu- tida nimium eft fabula , inftitutam fuifTe a Theodofio II. Bononienfeni Academiam : & quale fit Priviiegium fub ejus nomine ronfitlum , fupra ia Diirerratione XXXIV. de D-plomat, prodidi . Neque hcrcle exfpeftarunt eruditi Bononienfes, uC hanc verira- tem a me edocerenrur , quum nemo incer cos probe cordatus jam exfiftat,

^uL

17 DISSERTATIO SlJADRAGESmAQUARJAi 18

^ui ^aanquam in cditis Libris ta- A ^«^ Dominus WerKerius Lilncs L^-guM

ceac, in privatis tamen colloquiis , aut in intimis praccordiis non fatea- tur , ne a Garolo quidem Magno , rcdum a Theodofio , arceflcndam ef- fe fui Gymnafii originem . Idem de Romano , Ticinenfi , Patavino, Pi- fano , ceterifque conftantiffime pro- nuntiandum , quippe ad tempora lon- ge pofteriora nativitas Academiarum apud Italos eft contrahenda. Imnno tantam vetuftatem , ac omnium di- fciplinarum complexionem tam an- tiquam fibi tribuere ne Parifienfis quidem Academia jure poteft , vel Turonenfis , Fuldenfis , Ofnabrugen- lis, & fi qua eft alia , quae a mul- tis Seculis floreat, auc olim floruc' rit. Aliud enim eft reftituerc Lite- ras , & aperire Scholam alicujus di- fciplinae, aliud omnium Scientiarum Lycaeum efFormare. Liceat fane Scho- las eorum temporum appellarc femi- na Academiarum longe ferius infti- tutarum : fed neutiquam cum iis con- fundendus ritus ac inftitutio Saecu- lorum proxime fuccedentium . Quo autem temporc in Iralia emerferit primo Academia Scientiarum ac Ar- tium , & quae haec fuerit , nobis e- dicendum . Bononienris illa fuit , quae ot veruftate , ita & celebritate no- minis , & copia Virorum illuftrium, ceteris Italicis praeferenda eft , & quae cum ipfis exteris de antiquitate fal- tcm ccrtare aliqua ex parte poffit. Rationem enati Bononienfis Gymna- fii ne ipfi quidem Bononienfes certo Jiorunt , quod eos Hiftoria & monu- menta ad h ciunt . Ego potero , pcrfcrutabor.

Vulgatiffima funt Conradi Abba-

tis Urfpergenlis verba , ubi de Lo-

thario II. Auguflo circiter Annum

MCXXVI. loquitur:' Eijdctn ternpari-

Tom, IX.

nc rem opportuna dert- rem , qu^m breviffime

B

C

D

qut dtidum negle£ii fusrant , nec qui~ jqttam in eis jluduerat ^ ad petitionem Mathildis CoiYiitiffae fenovavit : (^r fe~ cundum quod olim a divae recordationis Imperatore Jufiiniano compilati fueiunt , paucis ferte vcrbis alicubi interpofitis , eos difiinxit. Proinde Sigonius in Li- bris de Regno Italiac haec fcripfit : Prirnus autem Bononiae Irnerius Jus Ci~ vile exponere coepit , ut Odofredus me~ mcriae prodidit , primttfque Glcffas , ut vocant, in illud fcripfit . Tum Urfper- genfis au6loritate utitur , illum ta- mcn corrigens , quod Mathildis ro- gatu Irnerium id muneris fufccpifte lcripferit , quae multo ante Loiharii Imperium c vita migrarat . Veruna nuUa caftigatione dignus eft heic Ur- fpergenfis . Ccrtum quippe reor , 7r- nerium , five Warnerium floruifl"e , ac Leges interpretatum fuifl"e Bononiae tum vivente Mathildi Comitifsa, tum multis poft ejus mortem annis. Con- lule Ottonem Morenam in Hifior. Laudenf. ad Annum MCLVIII. To- mo VI. Rer. Italicarum . Vide etiam infra in Diflertatione LIII. de infli- tutione Miiitiae , Placitum ab Henri- co IV. habitum Gubernuli in agro Mantuano , cui interfuit l-Vamerius Bononienfts Judex, ante alios honoris caufsa nominatus. Vide & alterum in Difl"ertatione XXXL de Placitis , ubi rurfus occurrit , nondum a late- re Imperatoris divifus. Hic idem ipfe Warnerius fuifle omnino diccndus , cujus apud Urfpergenfem mentio, & quem a Populo Bononienfi arbitror miflum ad Henricum Auguftum aut honoris, aut negotiorum caufsa. Ce- lebratum fuit Placirum illud t/^nno MCXVf. die VL Maji, hoc eft , pau- cos poft mortem Comiiifl^ae Mathil- dis menfes, ad cujus peiitionem pro- pterea potuit Warneriui interpretatio- B nem

/

ip Al^TlQUJT. MEDII AEVl id

nem Legum aggredi in patria fua . A, circiter eadem tempora Digcftorutn

ftudium ac ufum in Scholas pcne-

Atque haec exordia videntur Acade- miac Bononienfis, levia quidem pri- mis annis , quum in uno Juris Ci- vilis Interprete & Doftore tota pri- mum Academiae fors conftiterit, fed quam tamen fenfim majores aufus & incrementa funt fubfequuta , more in- gentium fluviorum , quorum humilis plerumque eft origo . Doftores ipfi Bononienfes in Refponfo ad Barthol- dum Nihufium , edito in cjus Anti- critico, non alium agnovere primuin Bononiae Legum Expofitorem , qu^m Irnerium . Eorum verba funt : ^i> »/ftno Ccnteftmo [^ige/imo Otlavo fupra M llefimutn , Bononiae Jurls puhlhae pro- fcffiunt exordia dedlffe , prifcorum tra- dunt memoriae. Neque fecus habet in- fcriptio pofita Irnerio in Bononienfi Gymnafio . Hoc & alii affirmarunt , quos commemorare nihil attinet, u- ti neque Trithemium , a quo Irnerii five Wernerii aefas perperam differ- tur ad tempora Henrici VI. Augu- fli , hoc eft, ufque ad Annum Chri- fti MCXCI. Quare vides , ad quae tempora haftenus collocatus fuerit tum Irnerius , tum Jurifprudentiae renoratum apud Bononjenfes ftudium . In hac & ego fententia eram , quum Praefationem fcripfi in Leges Lan- gobardicas a me editas , Parte II. Tomi I. Rer. Italic. Ibi quoque com- munem ha£ienus fententiam ample- xus fui , flatuentem , Pandeftas , fi- ve Digeftorum Libros , in Italia per aliquot ante Secula negleftos , auC deperdiros , tandem in depopulatione Amalphis Anno MCXXXVIL five ut Pagius contendit , MCXXXV. a Pi- fanis fuifle repertos , quorum anti- ^uiflimus ac venerandus Codex Pi- fas tunc adve£lus , nunc Florentiae adfervatur . Et fane hucufque tradi- Sum ^ creditum cd , tantummodo

B

D

trafle, quum antca qui Legibus Ro- manis in Italia vivebant, Codice qui- dem Juftinianeo, ejufque Novellis ae Infiitutionibus , non autem Digeftis > uterentur. Veriim D. Guido Gran- dius , Camaldulenfis Abbas , & pu- blicus in Pifano Lycaeo Mathefeos Profeflbr, vir tum ex Mathematicis, tum ex eruditione fua ubique Cla» riflimus, in Epiftola ad Cl V. Jo- fephum Averanum , Anno MDCC- XXVI. Pifis editS, & infequenti An- no cum Additamentis recusa , haec omnia in dubium revocavit, & pro fuo quidem more judiciofe atque ner- vofe . Sed & ante Grandium Dona- tus Antonius Aftenfis Anno MDCC- XXII. Neapoli Librum edidit, non- dum mihi infpe£lum , cui titulus : Dell^ ufo , e autorita della Ragion Ci- vile nelle Provincie dell^ Imperio 0:c!m dentale , in quo contendit , fals6 pro- ditum haftenus fuifle , Pandeftas o- lim Pifanos, nunc Florentinos ( li- ceat enim femel, quod aliquot prae- clari Viri fecerunt , mafculino gene- re vocabulum hoc efferre ) Pifanis ad Amalphim in praedam contigifle" fta- tuens , eorum ufum in Italia perdu- rafle ac fuifle, longe antequam Pan- dedlarum Codex Pifanus agnofcere- tur. Ad haec eximium locum in Ac- ceflionibus Roberti de Monte ad Chro- nicon Sigeberti, a Dacherio editis, animadvertit dofliflfimus Grandius , cui fi acquiefcarous, antevertenda eft uno ferme Seculo Academiae Bono- nienfis infiitutio. Ita ergo fcribit Ro- bertus ad Annum MXXXIL de Bea- to Lanfranco , poflea Cantuarienfi E- pifcopo , cujus in proxime praece- denti Diflertatione fuit mihi fermo : Lanfrancus Paplenfis &" Gamerius fo^ cius ejus , repertis apud Bononiam Lt-

gihus

11 DISSERTATIO SUADRAGESIMA^ART^:

gtbus Romanis Jufliniani Intperatoris , A operam dederunt , eas legtre & aliis ex- ut verum farear ,

pontre . Equidetn ,

dubium , ancipitemque in ifta con- troverfia me fentio , quando tantam intcr Urfpergenfem ac Robertum de Monte difcordiam intueor, «juum il- le ad Annum MCXXVI. fub Lotha- rio II. ac fi mavis ad Annum MCII. fub Comitiffa Mathilde, Irnerii , fl- ve Guarnerii , feu Warnerii aetatem ac labores ftatuat, altcr verb ad An- num MXXXII. Etfi aliquantulum ve- tuftior Robertus de Monte , qu^m Abbas Urfpergenfis , uterque tamen multis poft Lanfranci mortem annis floruit , & fcripfit , ita ut cur uni potius qu4m alteri iidem adhibeas , aut neges ? Urfpergenfis autem mul- tos e praecedencibus Hiftoricis ad tnanum habuit, dum fuam contexc- rct Hiftoriam . Praeterea Milo Cri- fpinus , Cantor Beccenfis in Vita e- jufdem Beati Lanfranci Cap. I. haec tantum fcribit : In primaeva aetate fatre orbatus , quum ei in honorem c^ dignitatem fuccedere deberet , relicli Ci- •vitate, amore difcendi , ad fludia Lite- rarum perrexit.' ubi plurimo tempore de- moralus , omni fcientiA faeculari perfeile imbutus rediit . Sl Lanfrancus in pri- tnaeva aetaie ad ftudia Literarum pro- feftus eft , & quidem amore difcendi , quci nobis a Roberto exhibetur alio- rum in ftudio Legum Magifter? Rur- fus , fi primus inter Italos repertas apud Bononiam Leges Magifter fuif- fet interpretatus, cur hanc ejus lau- dem non noviffet , non depraedicaf- fet Milo Beccenfis Monachus, atque illius aequalis? Hifce adde, ros nu- per vidiffe iVamerium Judicem Bono- nienfem ab Henrico IV. Augufto ma- gni faftum , qui procul dubio viven- te Mathilda Comitiffa floruit . At non plura ego de hujufmodi contro-

B

D

_ 2»

verfia . Quod tamen paene ccrturn reor , nequaquam ab Anno MCXXV III. cum Doftoribus Bononienfibus dedu- cenda eft origo Scholae in Civitate Bononienfi . Teftem ncmpe habeo , qui id mihi perfuadeat . Is eft Ano- nymus Au6^or Poematis Cumani, fi- ve dt Bcllo <& txcidio Urbis Comen- fis , quod inluftratum a Cl. V. Jofe- pho Maria Stampa Clerico Regulari Somafchenfi , in Tomo V. Rer. Ita- licar. evulgavi: Ibi Poeta res geftas.

eafque enim

a fc vifas defcribit • inquit

adversixs Co- in haec verba

Falfa tacebo ,

Quaequt meis oculis vidi , potiut referah$ .

Ille crgo aaa Anno MCXIX. refe- rens , Populofque recenfens a Me- diolanenfibus accitos mcnfes , verfu iii. loquitur :

DoBa fuas fecum duxit Bononia Leges ,

Scribit ille rurfus ad Annum MC- XXVII. verfu 1848. Bononienfium copias Mediolancniibus fefe adjun- xiffe:

Do&a Bononia vtnit & huc eum Lt" gibut una.

Si circiter Annum MCXXX. Co- menfis Poeta tam expreflis & gran- dibus repetitis verbis do&am appel- lat, eamque laudac uti Jurifpruden- tiae Romanae Magiftram Bononiam , hinc intelligas neceffe eft , jam lon- ge antea ibi fuiffe coeptam , ^mmo conftabilitam difciplinae Legalis Scho- lam , ejufque praerogativae famam jandiu evulgatam fuiffe per univer- fam Italiam . Non exiguo annorum fpatio opus fujt Bononienfibus, ut jure in fuis Nummis infcriberfnt BONONIA DOCET. Attamen jam circiter Annum MCXXX. eorum Ci- B 1 vitas

ANTIPUIT, MEDII AEVI

vicas do&a appellabatur . Itaque per- fpicuum puro , amovcndam effe a temporibus Lotharii II. Augufti Scho- lae Bononienfis originem , atque ae- tatem Irnerii five Wernerii , primi Legum in Bononienfi Civitatc in- tcrpreti^ , refte componi cum aetate Comitilfae Mathildis , ipfumquc e- tiam per complures Seculi Undccimi annos praeefie potuiffe Scholae apud Bononienfes , hoc eft in patria fua inflirutae.

Nam quod eft ad Pandeflas, etfi fama ante quadringentos annos apud Pilanos vigeat, pretiofum ac vetu- Riflim.um Codiccm eos compleften- fem . in direptionc Amalphiae Anno MCXXXV. a Pifanorum copiis fuif- fe repertum, ac inde Pifas adveftumj «^uippe Frater Raynerius de Gracchiis , Ordinis Praedicatorum , in fuo Poif- mate caliginofo, quod evulgavi To- mo XI. Rer. Italicarum , difertis ver- bis cj is rei mentionem fecit circiter Annum Chrifti PvICCCXL. artamen ficri etiam potuit ( quod contcndit Cl. P. Grandius) cjufmodi famam non fac folidis fundamentis nixam fuifle. Ad hacc etiamfi daremus, An- r.o MCXXXV. incidiffe in Pifanorum manus Pande£larum Codicera ( qua <ie re inter praelaudatum Abbatem Grandium & Bernardum Tanuccium tunc in Academia Pifana doftiffi- mum Juris Interpretem controvcrfia efferbuit) minime inde confequitur , ftatuendum effe atque credendum , praecedentibus Seculis Codices omnes & ufum Pandeftarum prorfus exci- diffe , itaut Pifano illi unico debea- xnus totam Digeftorum in Italia re- ftitutioncm . Quifquam aiius eorum Codex fuperfuiffe apad Italos potuit. Et revera Im^rius longe ante eum annum , ipfo Urfpergenfi tefte , Pan- de£tac Bononiae difcipulis expofueratf

24

c

D

& Gloffis ornarat. Rarifllmi autetn fafti fuerant in Italia Diocftorum Libri ; & qui ex Juris peritis dicio- res erant, totam fcrme fupellec\ilem Romanae Jurifprudentiae conftituebant in Codice Juftinianeo, Novellis, at- quc Inftitutionibus. Sed ut intelligasj vel poft declinationem Imperii Ro- msni, & ante Annum MCXXXV. quo Amalphitanus Codex repcrtus fuifle traditur , alii in Italia habe- rcnrur Pandcftarum Libri, en tibi exemplum , quo evincatur , Anno DCCm. Italicos illos , qui Legc Romana vivebanC (cujufmodi fuere Clerici, & Monachi plerique) Dige- ftorum auftoritatem adhibuifl^e in fuis controverfiis . Hinc etiam videas, Bo- nonienfes minime exfpeftafle Pifanuna Pandeftarum Codicem Amalphitanis ereptum , uti praeter tot alios Cl. V. Henricus Brencmannus in Hiftor, Pande£lar. Trajecti ad Rhenum An- no MDCCXXII. typis edita cenfuit, quo ad illuftrandos & cxplicandos Digeftorum Libros uterentur . Frag- mentum autcm , quod heic fum da- turus , pars eft Apologctici a Juri- iconfulto eorum temporum concinna- ti pro Epifcopo Arrctino contra Se- nenfem, ob celebratiffimam litem in- ter eos agitatam de Paroeciis aliquot controverfis . Membrana mutila & prin- cipio carcns , unde hoc fragmentum defcripfi, adfcrvatur in nobili Archi- vo Capituli Canonicorum Arretii j & eft apographum, quantum quidem mihi videbatur, ante fexcentos, aut feptingentos annos exaratura . Cuc ver6 Chartam fpe£lare ad Annunt Chrifti DCCLII. fidenter afTevercm , ipfe Leftor intelliget, fi Afta eju- fdem controverfiae fcrutetur , quae ia DifTertatione LXXIV. dc Farochiit congeram , ubi Stephani II. Papae Baila Anno eodem data innuit San->

15 DISSER7AT10 SUADnAGESIMAQUAHTAi t6

31 Jfmpfani Corpusy violenter a Se- nenfi Epifcopo afportatum : quod i- dem facinus hoc ipfo Libello infe- glatur anonymus Jurifconfultus , Le- ges Codicis Juflinianei , & Digt/iorum adversus Senenfem Epifcopum intor- quens . En ipfura anti^uitatis venc-

randae fruftulum parum putum , qua>. le in pergamena inveni . Nifi rot ». lia veterum Juris perirorum monu- menta edax tempus abfumfiffet , fae- pe etiam Digeftorura mentia nobia occurrerec.

Fragmentutn Libelli contra Senenfem Epifcopum pro Arretino confe- fli, ubi Digeftorum aufloritas adhibetur, Anno 752.

Jacrilegio proximum efl ,

nedum San&orum , vevum etiam quotum- libtt hominum Sepuhtorum violationem , nemtni Juris perito non efl indubitatum ^ Poteflatefque loci , fl hoc vendicare ne- glexerint , infcmia laborare , ut in Co- dicis Libro Nono , Titulo de Sepulcro •uiolato: Si quis Scpulcrum laefurus attigerit, locorum Judices , fi hoc vcndicare neglexerint, pene norai-

ne quam viginti Librarum

auri in Sepulcrorum violarores ftatu- ta pena damnari. Preterea locus ipfe in quo Sepulcrum reponitur, publi- cetur, ut in eodem Titulo. Et fi fort^ detra£lum aliquid de Sepulcro ad Domum ejus Villamque afportaffe reperiretur, Villa , five domus , aut edificium , quodcumque efto , Fifci juribus vcndicctur. Ergo Senenfls E- fifcopus non potefl pettre jura Ecclefiae non Juae , prejertim cum neglexiffet dare vindiBam , •^ eb hoc infamia laborare y cum etiam in eo , quod ratum habuit , mandaffe intelUgatur , t*t in Digeftis ra- thiabitio mandato comparatur , cum ra- ihiabitiontm ttiam in maltficiis locorum babere valet . Ergo idem jubere maltfi- cium , & rathum abere , poftquam fa- Hum efl . Satis autem habet ratum , qui in Ecclefla , cui preefl , facrilegio rem ablatam tenet . Jtem iit Otiavo Lihro Ccdicis legitur: Si quis in tanta fu-

B

D

roris pcrvencrit audacia , uC pofTeflio- nem rerum apud Fifcum , vel apud quoslibet homines conllitutarum ante eventum judicialis arbitrii violenter invaferit , dominus quidem conftitu- tus poffeflionem, quam abftulit , re- flituat poffeffori , & dominium cju- fdem rei amittat. Sin ver6 alienarum rerum poffeflionem invafit, non fo- liira ea poflidentibus reddat, veruni etiam efliraationera earundem rerum rcftituere compeliatur . Quod auten» hec Qiteflio procedere debeat , Nonus Co- dicis Liber ttflatur Tituto ad Legem Juliam de Vi publica & privata : Sl quis ad fc fundum & quodlibet a- liud afferit pertinere , ac reftitutio- nem fibi competcre poffeflionis pu- tat : inter cttera: quod fi omifsa ap- pellatione vim poflidenti intulerit, ante orania calumnie caufam cxami- nari precipimus . Liber quoque Dige- ftorum concordat , ut prius de Crimina- li difcetetur . Quando autem infcriptum habet , datam fuiffe ftntentiam , ut fa- cramenti pars ita fe tueretur ^ i^ per Senenfes reman/iffe , habetur in Quarto Libro Codicis , Titulo de rebur creditis gtneraliter de omnibus furamentis , intef cettra : Si Judex appcllationis praefi- dens bene eidera illatum jus juran- dum a parte ante recufatum pronun- ciavcrit, res fecundtim quod judica- ta efl , perraanebir .

Ai

57

Ad eadem tempora referenda efl informis Charta, cujus exemplum vi- ii in Archivo Efterifi, & qualem

AT^TIQUJT, MEDII AEVl

18

A reperi , lic^t multis lacunis & erro- ribus Librarii intermixtam, omnium oculis fubjicio.

Donatio complurium bonorum fa6la ab Eudochia SanSlimo-

uiale Monafterio Sanftae Mariae in Cofmedin, Raven-

nae fito, Anno, ut videtur , y6y.

IN nom!tie Patris & FiUt & Spiri- tus San&i. o^nno Deo propitio Pon- tificatus Domini Jobannii Jummi Ponti-

ficis & univerfatis Pape . Deo

coronato in Italia , ^^»«0 f. die Sexto- decimo Menfts ^ovembris , Indidione V. Ravennae . Exempium ex sutentico de Cartula Donationis , quam olim fecit Eudochia .AnciUa Dei Domno oineflafio Preibitero Regulae ■uenerabilis Monafie- rii Sandae Mariae in Cojmedin juris Jui in perpttuam.

In nomine Domini nojlri Jeftt Chrijli Dei & Salvatoris nojiri , Imperante .... piijpmo P. P. ./lugufto Conjlantino a Deo coronato magno Imperatore , .An-

fto Principatus ejufdem tranquil-

litatis tAnno Vigefimo Quarto y Jed d^ Leone Imperatore cjus filio .Anno Quin-

todecimo Tercio Menfts Mar-

eii , IndiBione Ravennae

C^ mtrita , ac ctiam beatijfima ventra-

hilis Regulae in Cofmedin , in

qua nune Deo protegente , & ibi Do- mine gubernante , Domnus Aneftafius Preshittr & Monacus atque Abbas fraeeffe videtur . Ego quidtm in Dei nomine Eudochia fuprafcripta Deo dica-

ta ancilla Dei donatrix veftra omni

renunciatione animae meae atque quon- dam parentum meorum praefens praefen-

tis Jalutis & donationis Jcriptu-

rarum ratio nos promovet , illa femper ccnftderare atque difponere que animarum mcritii dominus ejus crtaturam hominem

folum etiam humana conditio

in epportuno temport divinis parere man-

B datis & laudibus dtfervire . Ideo firmant fptm ^ fiduciam habtntes ^ apertan* divinis promijfionibus inaeflimabilem bea- titudinem animat meae , ac pro venia deliilorum meorum * in quantum vires exigunt , g^ Jpontanta mea voluntate nullo penitus cogente neque compelltnte ^ vtl vim infertnte y fed noftrae propriac deliberationis tif arbitrio do ^ dono ,

C cedo , trado praedi8o Monafterio

San&ae femperque Virginis Dei Genitri- cis Mariae , quae vocatur in Cofmedin , pojfidendum , idefl fundum Centu Co- lonna , qui vocatur Ronco , & fundum Viftano , qui vocatur Ttudota , d" fun- dum Luciano, qui vocatur Polito , necnon t^ fundum Cardtto.' hec omnia in in- tegrum inter affines lateribus ab

D uno latere fundum Gaxplo , tx alio la- tere fundum Gaibano, feu a tercio fun- dum latere limite , qui vocatur Sclara- no , atqut a quarto latere alio limite , qui ad Raftola , vel omnibus ad eofdtra fundos pertintntibus . Et infuptr do C^ dono in fuprafcripto ventrabili loco Mo- nafterio SanBae Mariae , quae vocatuf in Cofmedin , hoc tft fundum Mignonis inttgrum , ii^ fundum qui vocatur Quin- geri , C^ Capli^aria , feu fundum Fa- brigo , & fundum Cufleduda pertintn- tem ujque a limitem mundum. Et in- Juper dono in fuprafcripto venerabili Monafletio San&ae Mariae , quae voca- tur in Cofmedin , idtfl fundum Cafalt Pauli , qucd efi Conto , & fundum Farnuli , & fundum Molarito , Vetuc- cia , & trts umias particislares inte-

gras.

«p DISSER7AT10 5UADRAGESIMAQUARTA1 30

grai ^ q»ae fmt pofttae it* fundo ^ qut kiocatttr Caciolo : quae omnia michi ve- niunt ex fucctjftone parentotum meoruM , cum terris , vineii , campii , pratis , pa- Jcuis , filvis , faleSis , facionalibus , ar- buflis , arboribus , fnt&ifetis & infm- ffiferis , i^ cutrt cmnibus ad eafdem pertinentibus conflituta tertitorio Faven- tino , Cornelienfe , Plebe Sanili Marti- ni in Lablufi ; vel omnia ficut fuptrius leguntur , retento michi ufufru&u quin- decim dierum , quod pcffim venerabili fuprafcripto Monaflerio San&ae Mariae , quae vocatur in Cofmedin , ut Itges ce»-

jent , & eorum cottflare , quod hoc

efl per Ltgem retintre , quod efl trade- re . Poft vero tranfaSlos quindecim dies uft*fru&uatie pro prefato venefabili Mo- nafterio San&e Marie , que vocatur in Cofmedin , congregationique ejus , f«pe-

rius nominatas res in integrum ficut

Juperius legitur , mea in te decrevit vo- luntas , habeas , teneas , pcjfideas per jus vete domtniumque tuum , congrega- tionifque e/us in petpetuum pojftdendum

ad ufum & fuflentamentum defer-

vierint falario , in ibidem perma-

nendum , non vendendum , nec donandi , aut aliis largitndi , aut per commttta-

ctonem vel ingenium , ftd fem-

per falarh , in fuprafcripto vene-

rab li Monaflerio in petpctuum perma- nendum pro remedio anime mee ^ de

quondam di£lionem , €5* ad futu-

fa eterne vite effe patticipes contra quam eciam donacionem me a prefenti die ....

policeri petmanendum non per me ,

neque per aliquamcumque oppofisam per-

fonam pfocuratoris non ad

tundum Judicium , & non duplican-

dum ratione contraire , quia Le^i-

bus cautum efl , ut quod femel donatum v^l conctffum fuerit , & maxime in vt- nerabilil^us locis , nullo modo revo etur ctxntra hufus donationis t»e a piferti die Cartulam legitm , jureta vcei

B

D

dico per dlvina omnia , & per lotpttt facra fanfla Evangelia , quae corporali- ter obfculans tango , Stdeque San&a ^- pofiolica, & Imperatorum Jalutem , at- ttflaticne lonfirmo , me contra prefcri- ptam donationem mea propria & fpon- tanea voluntate optuli in fuprafcripte Monaflerio numquam effe ventura , fed perpctuis temporibus inlefam atque im- maculatam confervare & cuflodire pto-

mitto , exclufo me meofqut hinc

Legum beneficia , juris , & fafti i- gnorantia , foris, locifque, prefcri- ptione alia , Senatoque Confulto , quod de mulieribus preftitit, benefi- tio retra£landi , nec non & de Reli- giofitati abitus , & quod de Reliftis lunc pcr Legem indulta donantibus , Et hoc procurart decrevit , ut nulLm habeatis licentiam vos Juprafcriptif sA- neflafius Presbper, qir Erguminus , tui' que Juccejfores , vel Congregationes de- Jerviendum cujufqut in perpctuum in fe- pe difio Monaflerio Juerit quoquo tem- port per qualecumque ingenium prenomi- natas Jundoras cum omnibus ad eafdem Jundis pertinentibus , fiiut fuperius legi- tur , ex partt vel tx teta , neque per commutationem nequt per henfiteotico ti- tulo , neque per nullo contratlo a Jala- rio fuprajcripto Monafierio quicquid ma- joris vel minoris perfona dare aut dona- re , aut de jure Juprajctipto extraneate . Sed imperpetuum fiat pro candela e^ a- itmonia Congregationis Monafletii Jru- ges , quas fibi Deus annualiter prepara- vtrit , prout fata Jum , indulgentiam peccatorum meorum , vel requiem animat meae , Quam vero inrevocabiltm dona- tionis Cartulam , ficut fuperius legitur g abfqut ullo modo , vi , metu , & cir- cumfcriptione' ctffante , Vitalliano Tabel- lario hf/us Civitatit Ravenne noflto.... dum diBavi , i^' fubter manu propria fignum San&ae Crucis feci , ttflibufqut a mt tcgatis cbtuli fubfcribsndam , (3*

ea>i»

'51 ANTISIUIT.

tam vobls fupvafcripte Congregationi pre-

di tflii liberalttjus mancipalibus

tthgare malueritis , liheratrs tribuo & tomedo ex morc ticentiam aUegandi , de quorum oir de tjuibus cmnibus bonis fu- pra/criptis flipullo . Imperantibus Domi- vorum piiffimis ^uguflorum P. P. %Au- gvflorum Conftantir.o t/inno Qiiadrage/t- tno OBavo , Principatus ejufdem .Anno Vigefimo Q^tarto , fed (^^ Leone ejus fi-

iio ,yfnno Q^tintodecimo , die Maf-

cii , IndiBione Qttinta , Ravennc .

Signum «Jt taonus fuprafcripta Eudo- ehia donatrix nofira , veli&a quondam Bafilius pyefcns ad omnia fuprafcripta , cmn releCia efl (^ fubfcripftt .

Conflantinus Trihvnus Kumevum Le- iton huic Cartule donationis de fupra- fcriptis fundis , e^ tres uncias faBam in tAneflafio venerabilis %^bbatis , &> per eum in fuprafcripto Monafierio San- ffac Marias sn Cofmedin ab Eudochia veligiofa femina , .Ancilla Dei , fupra- Jcripta donatrix , que me prefentc fignum fan&e Cruiis fecit ^ e^ ei releffa efl ; rogatus ab eadem teflis fubfcripfi , & buic Cartute mei prefentia dc fuprafcri- pta Evangelic traditam vidi .

Ego Marinus Domeflicus bandt primi huic Cartule donationis de fuprafcriptis fundis &" tres uncias , quc fuperius ie- gitur fa8a in ointflafio venerabili %/Ib- bati ab Eudocbia ./^ncilla Dei fupra- fcripta donatrix , iZ^ hanc Cartam fu- prafcripta fanffa Evangelia traditam vidi .

Egn Tcphanns handi primi Domefli- eus de fuprajcriptis fundis & tres un- tias , fict*t Itgitur , traditam vidi .

Vitalianvs Tchcllio hujus Civitatis Ravenne Jcriptor hv.jus Cartule donatio- rtis , vt lupcrius lcgitur , pofl rcboratio- «em tfflium Uquc traditam comptevi C^ abfotvi .

*tt Jchannes flius Johannis ^egotia- Utii , httie ppginat excmptt , ut Jupcrius

MEDIl AEVl

A

31

B

D

legitur , quam vidi , ^ legere audivi » t^ pro recordatione fcribere rcgavi .

ijf Gerardus Tcberti fitius huic pagl- nc exempli , ut fuptrius lcgitur , quatn vidi i^c.

*Jt Georgius Jitius quondam Grimaldi huic paginac cxempti &c.

♦Jt Ego virb Cafariota , Impertatts v4ule Notarius faBo & fcripto figno me in hoe cxemplo fubfcripfi , quoniam ip- fttm concordarc cum vcttri exempto com- peri ,

*Jf Ego Guido Blancus y Imperialis K^ute IQotarius faSlo (jr fcripto figno meo in hoc exemplo &'c.

^ Ego ufimi^atus , Imperiatis ,Ault Notarius faBo & fcripto i^c.

i^ Ego Smeratdus , Imptriatis s/Jule Notarius , hu/us exempti fcriptor , ut in excmplo vetcri comperi , ^ cum legi , nihil addens nequc minttcns , quod Jen- tentiam vtl fenjum tnutet , nifi in com- pcfitione Literarum vet Sitabarum tatn fcripfi atque ccmptevi ,

In donatione ifla animadverteris,' Sanftimonialem Eudochiam eviftio- nem polliceri , renuntiando juris & faiii ignorantiae , praefcriptioni , (^ Se- natus Confutto , quod de Mutlcribus praefiitit &c. Nomine Senatus Confutti nihil aliud ego fignificari opinor , nifi Vellejanum, de quo titulus eft Lib. XVI. Digeftorum , 1. Et primo , Quae mea conje£tura fi vera cft , rurfus habemus, Seculo Vllf. Raven- nae ufurpatam fuiffe auftoritatem Pan- dcflarum, five DigeRorum . Nam etfi in Codice quoque Lib. IV. Titulo XXIX. Leges habeantur fpeftantes ad Senatusconfuttum Velttjanum , atta- men veri videtur fimilius , Pande£tas ipfas innui, in quibus ipfum Sena- tusconfultum refertur . Sed ne in Gallia quidem defiit unquam Dige- ftorum fivc PandcCiarum ufus, meque

in

"^j DISSERTATIO QUABRAGESIMA^UARTA:

in eam opinionem compelHc Vita Al drici Epilcopi Ccnomsnenris , edica a Baluzio Tom. ^. Mifcellaneorum . Floruit ille Seculo Chrifti Nono , imperante Ludovico Pio . Et quum conrroverfia ferveret inter ipfum An- tiftitem , & Sigifmundum Abbatem caufsi Monafterii Anifolae, inter Le- ges , quas ipfc Epifcopus pro fe lau- davit , recenfentur quinque Capitula B de ijfeBu fententiarutn , & finihtts li- tium , Pauli fententiamm Lib. V. Infra etiam mcmorantur verba Pauli Lib. L Sententiarum Tit. IX. Ivo quoque Carnotenfis Epifcopus ante Amalphi- tanam direptionem Leges quafdam e Digeftis petitas laudavit . Aliis quo- que hanc ipfam veritatem confirma-

nunc nobis in^erenda eft mentio '^ Haftenus ad Juris Ci«i!is fcientiam propagandam incubuerat Bononienfiurr» cura 3c induftria . E publica re poft aliquot annos vifum eft , excolendum quoque in Scholis proponere Jus Ca- nonicum . Scientiam profefto Cano- num Ecclefia perpetuo optavit in Sa- cerdotibus , ac praefertim in Epifco- pis , quum ad eorum normam & nno- res, & regimen Cleri , & judicia , uno verbo univerfa Ecclefiae politia , conformanda forent. Et nuUa quidena erat olim Cathedralis Ecdefia, nul- lum faltem ex infignibus Monafteriis, ubi non haberetur Colle£lio aliqua Canonum . Parum fortafle in reliquis Literis ac difcipiinis exculti eranC

runt praelaudatus P. Grandius , & C Epifcoporum & Sacerdotum praecipui J

Clarifs. V. Virginius Valfecchius Mo nachus Benediftinus , & ipfe Pifani Lycaei ornamentum in Epiflola edita de Vttaibus Pifanae Civitatis Conflitu- tionibus ; ita ut fidenter affirmare jsm quifque poflit , non exfpeftaffe Bono- nienfes, ut fupra innuimus , Pifanum Pandeftarum Codicem , Amalphiranis ereptum , ad illuftrandos Digefiiorum Libros .

Hanc er^o laudem primam fibi procuravit Bononienfis Civitas Secu- lo Undecimo, nempe Scholam Ro- mani Juris illufJrem aperire, qualem ceterae antea nunquam habuerant . An aliud quidquam difcipulis illuc ea de caufla confluentibus tunc ex- plicaretur , ex monumentorum ino- pia decernere nemo poflit. Anony- mus Poeta Novocoimenfis tan'ummo- do ob reftaurarum Lr^um ftudium , do£lam & celebrem Bononiam ao- pellat. Et hoc quidem a BTnonienfi- bus multa cum laude Siecuio Unde- cimo peraftum . Sed altero Seculo , hoc eft, Duodecimo eadem Civiras novum decus fibi procuravit, cujus Tom. IX.

D

at 11 faltem Canonum ftudium rcti- nere confueverunc: quod fane mul- tum conrulit ad fervandam illaeram ignorantiae temporibus Fidem ortho- doxam , Traditionem , ac Difcipli- nam . Ex hifce Codicibus MStis & vetuftis multi adhuc fuperfunt, & plerunque unus ab altero diverfus , quod lubinde recentiores antiquis Colleftionibus nova , aut ab aliis ne- gle£Ia adjungerent. Potifiimum ver6 invaluit Ifidori Mercatoris Sylloge > quae quamquam Ipuriis mercibus a- bundet, attamen vix edita magno in honore praefertim apud Italos fuit. Et ad hujufmodi quidem Canones colligendos , & aliquo etiam ordine donandos, ut antiquiores omittam , in Germ^nia Regino Abbas, & Bur- chardus Wormatienfis Epifcopus in- fudarunt, uti & in Ttalia Anfelmus Lucenfis Epikopus ffi tamen is rc- vera auftor eft Colh^tionis in Co- dice Romano confcriptae) & Deufde- dit Cardinalis circiter Annum M- LXXXVII. & in Gallia felicius quhoi reJiqui praeccdentes ivo Carnotenfis C Epifco-

55 ANTIQVIT,

Epilcopus circiter Annum M'^. Col- Jtftiones minorum gentium non me- moro ; & potius innuam, mihi olim infpfftum fuiffe in Ambrofiana Bi- bliorheca MStum Codicem , cujus antiquitatem ex characlerum forma mctiens ego , conjiciebam fpcftare pcffe ad Seculum XI. & fortaffis ad X. Ibi Colleftio ampla Canonum, fed fine Auftoris nomine, quales fer- me funt & reliquae . Utitur ille Colleclor Canonibus Conciliorum , auftoritate Sanflorum Patrum , De- cretalibus ab Ifidoro Mercatore con- fiftis, & Capitularibus Regum Fran- corum . Ibi duo Traftatus leguntur , alter de gravibus mortalibufque Pec- catis ac criminibus, eorumque poe- nitudine & fatisfaftione . Incipit : Quae fuHt autem gravia iZ^ tnortalia feccata &c. Alter eft de materta prin- cipalium Vttiorum , eorumque origirte . Incipit : Humani generis Creator & Conditor Dius &c. Hujus Opufculi Auftor fententias praefertim adfert Caffiani , Serapionis , aliorumque Pa- trum . Tum : In nomine Janiiae Trini- tatis incipit Liber Secundus ex Opufcu- lis vel inflitutis Catbolicoyum Patrum breviter exctrptus . Quibus modis cuncla per Cbrifti gratiam humano generi re- inittuntur peccata . Ibi leguntur Cano- ties Poenittntiales . Ibi laudatur Fru-

MEDII AEVI

A

B

3^

duofus Epifcopus , & eJi&a Sanlti jf" pollonii de Jejunio quartae & Jextae Feriae. Succedunt capita centum tre- decim e Cepitularihus Domni Karoli praeclarijjimi Imperatoris . Deinde no- tnina Rcgionum continentium intia fe Provincias centum duodecim , Italia , Gallia, .^frica , Spania^ Illyricus , Thra- cia , ^Afiay Oriens , Pontus , ^egyptus ^ Britannia . Infra habetur Cap. de qua~ tuor Synodis principalihus , Succedit brevis annotatio de rtliquis Syncdis , quam heic evulgare conftirui . Sed antea monebo, infra occurrere in eo- dem Codice Edi6lum Childeberti Re- gis cum hoc titulo: Dijcretio Cbilde- berti Regis Francorum viri inluftri , Cum nos in Dei nomen omnes Kalendis Martii &c. Plura non dcfcribo, quum edita fint Tomo I. Capitularium e- ditionis Baluzianae . Denique ibidem Sermo legebatur , cujus en prima ver- ba : Fratres Preibyteri ^ Sacerdotes Do- mini cooperatores ordinis noftri eftis &e, Deprehendi , Sermonem cfTe Leonis IV. Papae in Romana Synodo reci- tatum , quem habes Tom. VIII. pag. 35. Conciliorum editionis Labbeanae. Luce minime indignus , fortaffis e- tiam ufui erit ali;ui Catalogus Con- ciliorum quorundara , cujus nuper mentioncm feci.

Index veterum aliquot Conciliorum ProvinciaHura ante annos ^cOt fcriptus in Gcdice Biblioihecae Ambrofianae ,

PRima annotatio ,/fnquiranae Synodo, quae ante 'Nicatnam ftrtur fuiffe j Jed propter auiloritatem majorem poftpo- nuntur , in qua Patres dece^n & oSio flattterunt Canones viginti quatuor , quo- rum au&or maxime Vitalis ,Antiochenus Ep'lcopas exftttit , In qua Patrts tre- dtiitn fittuerunt Canonts quatuordecim ,

E j quorum au^^or tnaxime Vitalis SalaminuM i exftitit , Tertia Gangrenfts , quae pcfl tJicatnam legitur fuiffe , in qua Patres Jexdectm ftatuerunt Canones viginti pre- pter quajdam neceffitatts Ealtfieftices , maxirr.e contra Euftafium , qui dicebat , qucd nuhus in conjugali gradu pefttus » nec tillui fidtlis, qui non ommbus r«-

nuncia-

37 DISSERTATIO QUADR

nunciartt , qttae pojjideret , fp^n* ai A Deum haberet , '<& ruulta alia e/us ve- nenofa , quae enutnerare longum e/l . Q_iarta Sardicenfti, i» q»" Patres fexa- giiita fiataerunt Canones viginti & «- Hum , quofttt» auBof maxime O/tus Cor- duben/i' Epifcopus , (J^ l^iitcentius Ca- puatius Epifcopus , &" Januarius B:nt- ventanus , c^ Calepodius Nsapolitanus Sancfae Rontanae Ecclefiae L:gati ex- B fiiterunt . Qjinta ^itio^hena , in qua Patres triginta flituerunt Canones vi- ginti quinqve , quorum au&or maximt Enfel^tus Palefltnenfts Epifcopus ex/iiiit. Sexta Laudicen/is , in qtta Patres vi- gintiduo /iaiuerunt Canonts quinqttagin- ta oBo , quorum a:*Bor maxime Theodo- ftns Eoifcopus exfiitit . Septima Cartha- ginenfis , in qua Patres ducenti oflode- eim /iatuerunt Canones viginti tres , quo- rum a'i^or maxime .Aurelius Carthagi- tienfii Epifcopus ex/iitit . Etiam c^ San- ^us ^ tgufiinus Ipponen/is Epifcopus i» tadem Sytodo legitur fuiffe , tempoyiljHS Honorii .Augu/ii . O.Tava ^fricana fub Theoiofio minore ^ugufio , i» qua Pa- tres ducenti quatuordecim recitaverunt & firmaverunt Canones centum quinque , ^ qui per diverfa Concilia ^fricanae pro- vinciae , ttmporihus t/furelii Chartagi- nrnrts Epifcopi leguntur effe confcripta . Nona ^relatenfis , in qua Patres fexcen- ti /iatuerunt Canones , quorum .AuBores tnaxime Silve/icr Ufhis Romae Epifco- pui , ^ San&us Marinus ^felatenfts Epifcopus exfiiterunt , temporibus Con- fiantini %Augu/ii , /icut quidam affcrunt . Decima item ,A^elaten/i! , in qua Pa- tres decem & novem fiatuerunt Canones , quorum au^o' maxime Caefarius >Arela- tenfis Eoif opus txfiitit . Utdecima itsm ,A elatenfi^ in qua Palres d'cem ^ HOvem /iatuerunt Canones . Diiodecima item ^elatetfis in Vico Otetfico , in qua Patres unde:im fiatuertint Ca^ones , i^emnt a^Hot maxime SaitJIas Caefanus

AGESIMAQU iRTAl j8

,Afelatenfts Eptfcopus exfiitit . Ternadt^ cima item .AnlatenCti , in qua PairtS decem ^ novem /iatuerunt Qanones , quotum au&or tnaxime Sapardus ^rtla- tenfts Epifcopus exfiitit . Q_ta'tacie:ima ,Araaft.e»fti , in qua Patns Jetdecir» fiatuerunt Canones , quorum aulor ma- xime Hlarius Epifcopus tx/litit . Q^4in~ dadecima Epaunenfti , in qua Patres viginti ftptem fiatuerunt Canones qua- draginta , quorum auBor maxime Cae- fariui Epifcopus ex/iitit . Stxtadecima ji~ gatenfts , in qua Patres trigintaquatuot fiatuent.',t Canones , quorum %A^Sior ma~ ximt Caefarius Epifcopus exfiitit. De- cima ffptima ofitrclianenfis , in qua Pa- tres feptuagintaduo fiatuerunt Canottrs , quorum auElor maxime jiitrelianus ji't- latenfts Epifcopus ex/iiiit . Decima o&a- va item ^urelianenfis , in qua Patres triginta <&' unus /iatuerunt Canones , quorum auBor maxime Melanius Redo- ner.fts Epi/copus exfiitit. Decimanona f- tem u4urelianenfis , in qua Patres vi- ginti quinqut fiatuerunt Canones , qua- rum auBor rnaximt Sanflus xAlbinus v4ndegavenfis Epifcopus exfiitit . Vigtfi- ma v4rvernen/is , in qua Patrts quinde- cim fiatuerunt Canones , quorum audor maximt Hcnoratus Brevittnfts Epifcopttt ex/iitit . Vige/ima prima Matifcenfis , iu qua Patres viginti & unus fiatuerunt Canones , quorum auffcr maxime Pfifcas Lugdunenfts Epifcopus exfiitit . Vigeftma jecunda ittm Matifcenfts , in qua Patret fexaginta quatuor Jiatuerunt Canones , quorum au&or idem Prifcus Lugdunen- fts Epifcopus exfiitit . Vigrfima tertia Lugdunenfis , in qua Patres quatuofde- cim Jiatuerunt Canonrs , quorum auflo* maxime Phdippus Viennen/is EpiUcouS exfiitit . Vigeftma quarta item L"gdu- nenfis , in qua Patres viginti /iatutrunt Canones , quorum au lcr maxime idem Prijcus Lugdunenfii Epifcopus tyfiitit ^

C a Stqtiitsi»

39, At^TJQUJT.

Srquhur item anttotatio de D-:retali bu> sApo/iolorum . Silve/ier Papa a Pe- tr» Trigefjrnus Q_*artt4> , congregatis cum conftlio Cor.flantini ^Augufii tn U>be Ro- tnt (tucentis feptuagtnta feptem Patri- but , pofl IQxaenam Synodurn damnavit item u^frium , & ctteros Haercticos , i^ ccrtfiiiutfones plerafque Ecclefiae necejfa- rias ordinare fluduit . Siricius a Petro Quadrsgeftmus fcripfit Dtcritalia capi- t-itla quindecim , propter quafdam neceffi- tates , Emefio Tarraconenfe Epif:opo cot- fulente . Innocentius a Petro Qj^adrage- fimits Secundus fcripfit quafdam Epifio- las ad Epifcopes diverfarttm Provincia- turu , in quihus ccntintntur Capitula Decretalia quiitquaginla fex . Zofimus a Petro quadregeftKius tertius fcripfit Epi- fislam Decretalem ad Hcfiium Salonita- tittm Epifcopum fub tribus capitulis prae- notatam . Caelefiiitus a Petro quadrage- fimus quin&us fcripftt Epifiolam ad Ve- Ktriurn , t^ ceteros Gallicrum Epifco- pos , in qua contintntur Capitula vigin- tiduo . Leo a Petro quadragefimui fepti- TAUS fcripfit quafdam Epifiolas ad di- verfarum Provinciarum Epifcopos , in quibus conttnentur Capitula vigintino- 'vern . Hilarius a Petto quadragefimus etiavus praejentibus Epifcopis i^ Pre-^ shiteris quadraginta quinque , fiatuit ca- fttula Syryodica fex . Ftlix a Petro euinquagefimus , praefentibus Epifcopis €^ Pretbyteris oHoginta &" uno , capi- tula Canonum confiituit viginti feptem pro teboptt^atis i» ,/ffrica Epifcopis , Presbyteris , ^^ Diaconibtts . Celaftus a peiro quinquageftn-.us primus capitula vlginti /eptem de tnfiitutis Ecclefiafiicis , ^nofiafius a Petro quinquagiflmus fe- tundus capitula D^cretalia oiio ad .A- ttafiafium ^i-gufium p*o divtrfis Eccle- fiae cauffii . Symmacbus a Petro quin- quoge/tmus tertius , una cum Epifcopis , Preibyteris & Diaconihus centum tri gtnta quinque f ftatuit safitula Synodica

MEDIl AEVl 4a

A quinque . Item e/ufdem in Decretalt ft' cundo capitula Synodica feptem , eadcto ntieffaria , quae cum Epijcopis , Presby- teris , & Dtaconihus centum e&ogints iS- uno firmata funt . Gregorius DoBor a Petro fcptuagefin.us fextus /cripfit ca- pitula Syncdica jex cum Epijcopis vi- ginti quatuor , timporibus Mawtcii %Au- gufii . Item ejujdem capitula undeciin

B valde neceffaria , ad ^uguflir.um in Britannia , ipfo tequirente , fcrtpta . Martinus a Petro feptuagefimui ftptimus conflituit Synodum in Urbe Ronta cunt Patribus centum quinque contra Cyrum & focios ejus haereticos , dawnans eos , qui unam Naturam c^ unam Opintoner» tn Filio Dei afferebant ; quam tranfcri- hens mifit per orthcdoxos viros in 0« rienttm &■ Occidentem . Gregorius II. a Petro nonagefimus primus fcripftt Capi- tula ftptemdecim , omni Ecclefiae fer- vanda cum Patribus triginta tribus . ea- que fub anathematis vinculo alligavit .

Itaque Seculo Chrifti Duodecimo non deerant Canonum Colkftiones, quae praefto effent ad Ecclefiaftica praecipue judicia inftituenda. Atta- men nuUa haftenus erat, quae , five ordinem, five ubertatem rrateriae fpeftcs , omnibus numeris lucubrata , atque expoHta videretur . Forife ver- fabatur Bononiae circiter Annum MG- XXX. jn Alonafterio Sanflorum Fe» licis & Naboris Gratianus Monachus dcftiflimus , cx Ordine Sarfti Benc- difti , Clufii in Civitate Tulciae na- tus , qui hanc fpartam adornardam fufccpit . Ejus Decretum celebratifli- rr.um prodiifle tradifur rirciter An- num MCLI. , ac ftatim avidiflime in Gymnafio Bononienfi cxceptum fuit tanta cum laude Auftoris, ut is deinde Magifler xar' ^oxfjp ap- pellaretur. Rcpete nunc, quae fupra vidimus de Anlelmo de Puflerla, & Olrico Vicedociino, Clericis primo-

ribus

41 DISSERTATIO (^ADR/iGESIMd£^UARTA, 42

ribus Ecclefiae Mediolanenfis . Cur ad Schohs Turonenles ac Parifienfes circiter Annum MCVIIl. ii perrexe- re , quando Bononienfis Academiae in dits crefcenfis celebritas Italicam gentem li eraturae cupidam ad fe al- Jiciebat? Sed animadvertendum efl , jn Bononienfibus S.holis primis an- jiis locum fuiffe Jurilprudentiae tan- tum civili . At in Galliis Seculo Chrifti Undecimo decurrentc rcfiorue- rant liberales Difciplinae, fcd prae- eipue ingtniorum Italico'*um cura. Idoneum teftem habeo Guitmundum Monachum , qui ex Gallia in italiam proftftus , Sinftae Romanae Ecclefiae Cardinalis, & Epifcopus Averfanus creatus dicitur ab Orderico Vjtali . Fueraf ille difcipulus B. Lanfranci Ticinenfis , Cadomcnfis primum Ab- batis, tum Archiepiicopi Cantuarien- fis , dc quo in praecedenti Differta tione cgimus , ac propterea illorum , quae heic referenda cenfeo , probe confcius. Ita crgo ille Lib. primo tie VeritAte Ccrpor. ^ Sanguin. contra Berengarium . Tunc temporis ( idtfl circiter annum MXL. ) Liberales ^r- tfS intra Gallias paerte cbjoleverant , quum Berengarius errores fuos ven- ditare coepit . Subdit , illum inani cruditione fuperbientem , a Domno Lanfranco in Diatc&ica de re Jatis par- va turpiter fufjje confufum y quumque ptr ipjum Domnum Lanfrancum ■vitum atqut doBijJimum Liberales ^nes Deus t/tcalefcere atque optirne revivifccre fecif- Jet , Berengarius tkfeftum Je a dtfcipu- iii dolens vidit . Ex his irtelligis , Lsnfrancum Dialefticam calluiffe* & quamvis etiam daremus, Artem han-c, irrimo & Phyficae ac Metaphyficae rudimenta, non uti res plane novas ab Iralia per eum fuiffe in Gallias advtfta , is tamen earum difciplina- rum ftudium amplificafTe, & propa-

A gaffe apud Gallos credendus efl. Au- di Malmejburicnlem pag. 205. de eodem Lanfranco loquentem : Publi- cas Scbolas in DiahSiica profjfns ejl , ut egejtatem Monajierii Scholarum ( le- gendum puto Scholarium) libtralitatt temperaret . Enivit fama ejus in remo^ tijjimas Latinitatis plagas , eratque Bcc- cum magnum vS'' Jamojum litttraturae

B Gymnaftum. Teftis quoque cft Wil- lelmus Gemmeticenfis Lib. 6. Hiitor, Normann. Beccenfis Monafterii , &. Lanfranci Magilfri fannam b/evi per Ofhem ttrra-um penetrafje . o4:curruiit clt/ici , Di/.cum filii , non-.maujftmi Scbo~ larui» Litinitatis Mjgi/irt , Laici pa- tentes , alti nobilitate Viri . Neque tantiim Dialefticam explicuiffe cen-

C lendus Beatus Lanfrancus , utpotc qui , teftante fupra laudato Malme- sburienfe, tentriorem quidem aetatetn in Saeculaiibus ( idefl fiudiis ) detri- vit , Jed in Scripturis divinis animo k^ aevo tnaturuit . Incrementum igitur non leve ab eo quoque acceperit pu- to Theologiae fludiura in Galliis, ex quo tum ipfum, tum ejus difci-

D pulos , hoc eft Alexandrum II. Ro- manum Pontificem , Guitmundum Cardinalem , & Averfanum Epilco- pum , Ivonem Carnotenfcm Antifti- tem , aliofque Epifcopos Theologicd fcientia claruiffe patet , ac praecipue Sanflum Anfelmum Cantuarienfcm Archiepifcopum , patrii & ipfum I- talum . Certe Theologica ftudia in Gallia ac magna Britannia , poft- quam illuc profeftus eft Lanfrancus, cmerferunt , aut fplendorem prifti- num refumere coeperunr, ita ut vel tum ex Italia in GalHam proficifce- rentur, qui eruditione dii^inarum re- rum exr>61;e imbui percuperent. IIluC etiam Hildtbrandus , prflea fub vo- mine Gregorii Vlf. Papa celebratifli- rnus , adoleltens pcrrexit , for taflis

ad

43

fld audiendum Lanffancum . Paulus Bernriedcnfis , in ejus Vita edita Tomo III. Rer. Italicarum , Cap. X. haec de eo habet : Jam vet^ adole- fcentiai» ingrejft^s , profe&us efl in Fian- ciam inftantia eruciitionis . Idem quo- que fecerat Alexander II. cjjs prae- deceflbr, qui , ut fupra innui , fub eodem Lanfranco facris literis eru ditus fuit . Atque hinc intelliga.' , non immeri;6 f(.rip um fuifTe ab Al- berico Monacho Trium Fontium , in Chronico ad Anrum MLX. Phi- lojophan, idfft Sapientia*n , pervenijfe ad Galiias in diehu! illvfltium virorum L^nfranci & ^tUlvr.i . Hifce Alberi CUS jungit B.rrn^arium , ij^ Managal tium , illum Haereticum , hunc vero laudatiffi.Tiis iis duobus Italis mini- me comparar.dum .

Q'iod ergo enixius in Gallia tcm- poribus iis, qukm apud Italos, Theo- logiae & Dialtcticae opera darerur , atque ibi celebricres Msgiftri habe rentur ( ex quibus plerique difcipuli fuerant Lanfranci & Anfelmi Itali- corum ) propterea in Galliam diu confluere perrexerunt quicumque cx Icalicis ad facrorum fludiorum laudem mhiabant. Qjum ver6 circiter An- rum MCVIlf. tefte eodem Alberico de Tribus Fontibus ad Annum MC- XV. flnerent itt Ftancia apud Laudu- num nominatijftmus ille Magifier ,/fn- ftlmus , qui Gloffaturam interliniareni pri>»t*s exhihuit , iZ^ frater ejus Radul- fhi^s , (!^ ipfe Mjgifter Thiolngus d^ Catalaunenfls Epifcopus .' caufTam ha- bes , cur Anfelmus de Pufterla & Olricus Vicedominus , ambo deinde Mediolanenfcs Archiepifcopi , fupra a Landulpho de Sanfto Paullo me- morati , reliftis patriis laribus in Gal- liam fe contulerint. Et profe£\6 per reliquum Saeculum Duodecimum, &

ANTIQUIT, MEDII AEVl

44

B

C

n

per fubfequens Declmum tertium , gloriam Theolo^iae Parifienfes Scho- lae ita fibi vendicarunt, ut Lycaeunft illud ccrtatim nobiliora Italicoruna ingenia peterent erudirionis caufsa » ibique eriam ad alios docendos adhi- berentur. Qaare quum periculofae o- piniones Gilberci Porretani , Pjfia- vienfis Epifcopi , Anno MCXLVI. delatae fuiffent ad Eugenium III. Pa- pam , is Ottone Fnfingenfi tefle Lib. primo, Cap. 4(5. de Gcftis Friderici I. refpondit : Se Gallia> introire , ihi-' que dt hoc verbo , eo quod propier £,/- teratorum Virorum copiam ib:dem tha- nentium , opportuniortm txaminandi fa^ cultatem babetet , plenius vtlle cognofce- 'e. Scd quod beneficii Italiae nonrae Gallia tunc derulit , ingenti foenorc Gilliae ipfi non fero It.ilia recendit. Nam circiter Annum MCXLf. Pe- trus Lombardus, patria Novarienfis, poftea Parifienfis Epif.opus, celebreci Librum Sententiarum compofuit, cui potiffi.Tium , immo uni , locus dein- de fuit non in folo Parifienfi Gym- nafio, fed in omnibus Theologorum Scholis . Ad haec apud eofdfm Pa- rifienles tum pietate , tum dfcirina incomparabiles viri Italici Thomas Aqutnas , & Bonaventura Balneore- gienfis * effufTerc , qui Libris editis Theologiam , ac Philo^^ophiam ( re- liqua praetereo) ita illuflrarunt , ut neuter eorum noRris jim laudibus indigeat. Qjibus etiam acceffic Ae- gidius de Columna Romanus , fuis lucubrationibus ik ipfe clar-ffimus , qui non fecus , ac alii in Parifienfi Academia Philofophiam , ac Theolo- giam per plures annos fumma cum laude profcfTus eft . Denique conflat, Galliam Saeculo codcn duodecimo accepiflTe ab Italis Juris fal em Ca- nonici Libros, quum in Jurifprudea-

tiae * Legendum videtur effioruerey iewfloruete: nihil eaim fonat vox e^ujfete.

45 DISSERTA7I0 ^ADRAGESmA^ARTA: 46

tiae ftudio prae Galiis cxcellerent i A: liares cocperunt effe per ItaHam Theo-

tunc & poftea Italici viri. Utrum qne ver6 Jas reftarur Gervafms Do- robernenfis Anglicus Scriptor ex I- talia penefraffe in magnam Britan- niam . Ejus verba funt circiter An- num MCXLIX. Rtgnante H.nrho I. Ltges , lir Caufidhi in ^ngliam prin.o vocati funt , quo^um primits Mjgifter VaC4irius . Hk in Oxenfordia L'ger» do- itiit . Anglici autcm ac Normannici Scriptores concordi calculo tradunt, hunc natione Lin^obardum fuifle. 1- dem quoque de Gcrmania ducndum. Quoto autem Anno primum Bo- nonienfes in fuum Gymnafium inve xerint univerfae Philoiophiae , Theo- logiae , ac Medicinae Magiftros , i- gnorare me fateor . Per totum Sae- culum Duodecimum quidcjuid mor.u- rr^entorum ad Bonor.ienle Gymnafium fpe6tans , congerere Sigonius potuit in Hiftoriam Bononienlem , de Juri- fprudentia tantuTi ibi exculta fidem facit . Illud conrra perlpeftum ha- beo , primum G^arriir attcae , atque hu- maniorum L<tttrarvrrt Migillrum acci- tum fuiffe circiter Annum MCCVIII. Boitcorr^pagnuryi Florentinunt , ut pluri- bus oHendi Tomo VI. Rcr. Italic^r. in Praefatione ad cjus Opufculum de Obfidione Anconae. Praeterea fupra laudatus Sigonius ad Annum MCC- XIX. commemorat Honorii III. Pa- pac Hteras ad Epiftopum Bononien- fem datas , ut Thzclcgae fludium in Urbe ateret , ntque Rtligwfos aut Juri Civili , aut Pkyficae operatn dare ptrmit- teret .' quae indicare «identur, Theo- logiam quoque ac Phyficam praetcr Leges in Bononienlem Academiam jandiu aniea in migralfe . Ceterum quum Ordincs Praedicatorum , & Mi- norum , ac deindc Eremitarum Au- guftinenlium Sei ulo Tertiodecimo per «inincs fere Urbes invaluerint, fami-

logiae quoque, ac Philofophiac Scho- lae : qua de re nihil altinet erudi- tum Leftorem monere . Atque ha- ftenus ut prima, ita & unica Bo- nonia fiorentiflxmum Gymnafium in Italia fe habere gloriabatur, cetcris Civitatibus ejufmodi praerogativa ca- rentibus. Fama loci , atque infignium B Magiftrorum , quales fuere Bulgarus, Martinus Goffia AnconitaHus , Hu- go & Albericus de Porta Ravenna- te , Bononienfes , Lotharius & Joan- nes Boflrianus Cremonenfes, Hugoli- nus , Azzo, Accurfius, aliiquc ( de quibus Pancirolius in Lib. de Clar. Leg. Interpret. multa commcntatus eft ) eo proceflTit , ut ex univerfis I- taliae Urbibus adolefcentes Bononiarn confluerent, Jarifprudentiam inde do- mum reportaturi . Privilegiis ac im- munitatibus etiam non paucis illuc alliciebanrur . Odofredus , qui Anno MCCLXII. Leges in ca Urbe inter- pretabatur , Bononienfis Academiae cclebritatem hifce defcribit: Vidi ego Bononiae aetate Domini %/4^onii , quutn Scholares poterant vitare forum i» cauf- fa criminali _; (^ aderant eo tempore fertne decem rriillia Scholarium . Tanta juvenum affluentia, quorum plerifque marfupium bene turgebac , explicari non poteft , quanto emolumento Bo- nonienfium rebus fuerit , quantum- que incrementi ob eam cauffam & Civitas, & Reipublicae illius poten- tia Seculo Xlll. praeferrim coepcrit. Tunc in finitimas Urbcs eorum vi- res facpe fe exonerarunt , & nihil minus cogitabant Bononienfes , qu^ni totam Flaminiam, five Romandiolam imperio fuo adjungere. Ne ver6 qui- fquam ex Liberalium Artium pro- fefforibus illuc ad Legcs interpretan- das accitis adeo invidendam Urbls felicitatcm tninueret, facramento qui-

fque

47

^r" i

fque adigebatur , nufquam nifi Bo noniae fe Jurifprudentiae Scholam habiturum, neque auftorem unquam futurum , ut Bononienfis Schola mi- nueretur , & ubi refciret id per a-

ANTI^UIT, MEDIl AlVl

lios tentandum , fe primo quoque tempore Confulibus aut Praetori ii proditurum . Exempla proferam ejc ipfius Bononieniis Reipubiicac A.t-* chivo depromta .

Sacramenta a variis Legutn Interpretibus praeftita, quibus

conftringebantur, ne extra Bononienfe Gymnafiura

fcientiam Juris traderent, Anno 118^.

MlUeftma Ceftte/imo OSIuage/imo No- »0 , Kilindis Decembrii y Indi- ii une (^ll. Confules Bononiae , fciliat Dominus Gera^dus Rolandini , Jacohus B'r»erdi , Co-^^^jnimicus Boccaderunco , Rambenut dt .Albaro , e^ Jacobus ^l- berti de Urfo , valuntaie & confenftt to- tius Confilii promiferunt Domino Lo- therio Cremonenfi , tjuod tteque ipft , neque aliquii fucceffor eorum , cogent prae- dilum Lotberium , aliqttod facramentum facere , f>er quod r/tagis ftt diflriclus Com- muni , neque tum prohibthttnt vrl co- gtnt , regere Studium in Civitate Bo- noniae . Et tunc in contintnti juravit pratdiilus Lotherius fecandiim tenorem infrafcriptum : Ego juro Dominus Lo- therius , quod ab hoc die in anrea non regam Scholas Legum in ali- quo loco , nifi Bononiae . Nec ero in confilio, ut Studium hujus Civi- tatis minuatur. Et fi fcivero, ali- quem ipfum minuere velle , Confu- libus vel Poteftati, qui pro tempore crunt, quamcitius potero , nuntiabo, & bona fide deftruam. Confulibus , vel Foteflati , qui pro tempore erunt, bona fide confilium , & adjutorium dabo de omnibus , quae a me pe- tierjnt, & credentiam eis tenebo.

Ego Guido , Fridericf Imperatoris , & nune Coinmunis Bononiae Notarius , fuffu (^ voluntatt praediBo'um Conju- Ivm , ^ totiut Cen/itii Jcripfi,

B

D

f

Preshyter Grifftts , Ugolinus de Va» do , Henrigettus Bona^untae , Sant , & Baruncinus de Pillano , ad tegendam &" aitfcultandam hanc praefentem novant Chartam cum vcteri interfuerunt , C^ bu- jus rei tefles rogati fuerunt .

Ego Wiltietmus , facri Palatii , ^ nunc Communis Bononiae Nosariui , /e- cundum quod vidi fcriptum per manum Guidonis Notarii Communis Bononiae fcripfj G" etemplavi , nec aliquid in frath- dem addidi vel diminui , Anno Domlm ni MCXCVJlI. duodecimo Kaitndas ^a- gufii , Indidione I.

Anno irp8.

iAnno Domini . Milie/iMo Centeftmt Nona^efimo O 9avo , IndiHione I. Pri- die Katendas Noi^mbris , in Bononia , in pontiti hofpitii Domini Uberti Bo- rtoniae Poteflotis , coram Domino Ugoli- no de Gofio Judict , Petro de Roman- cio , Rodatdo Rubeo , Patmerio Caufi- dicis , <ir aliis multis , Dominus Johan- ninus Praeceptor , taBis facrofan&it Evan^etiis , juravit , quod de cetero in aliquam aliam Terram ron legeC Scientiara Legum Scholaribus , nifi in BononJa. Et quod non dabit ope- ram nec confilium nec adjurorium , J quod Scholares in aliam rivjfateni debeant rrorari, nec Studium de Bo- nonia Lfgum dcbeat diminui : (^Jf conftlium Potefiati (j^ Judicibus de Cont- mu»i , vel Re&oribus , qui pro tempore fuerint , bona fide dabit » cum alf to ^etierint .

A9

DISSERTATiO QUADRAGlSIMAQUaRTA. 50

Ego Joannes Pileti Notartut Com- munis, & Djmini Uberii Poteftatis Bo- noniae , intcrfui , & f^ripfi . Anno iipS.

yAtno Dontini . Millefitno Cente/imo Nonagefifo O.lavo^ III. Kalendas Ja- nuarii , praefenttjus tifti'jus , Domino B'an:o •uidclicet , i^ Domino Bandino Caetani fitio , Domino Lamberto quon- dam Galli , Djmino Rolando Soavis fi- lio , Dimino Ugolino Grott! filio , Do- tnino Lotherio Legum perito , Domino Rogerio de Sarturano , Domino Guidone Graffo , Mjrtlno .Ajoli , U'>erto de Bai- fto , Mar/iliotto , Guidone ^zcarifti , Hen- rtgttto de Cornaclino , Confulibus Jufli- tiae , .Alberto Girardigillae , O" Sellario Miijfario Communis Bononiae , Domi- nus Bindinus Familiaris , eodem mo- do (d^ eodem tenore juravit oblerva- re , quemadmodum Dominus Lothe- rius Da£lor Legum obfervare jura- vit , excepto quod non juravit coram Hominibus Confilii coadunati ad fonum eampanae , vel ad campanam fonatam .

Ego Williclmus , facri Palatii , & nunc Communis Boncniae Notarius , iuic facramento interfni , (j^ ut fupra legi- tur , rogatus , fcripfi .

Anno I rpp.

%Anno Domini . Milltfimo Centefimo Nonagefimo Nono , Indi&ione II. die Lu- nae XI. mcnfis O^ubris , in Bononia , in PontHi quondam Domini Bulgari , coram Domino Uberto Vicecomite Bono- niae Poteflate , Domino Rogerio e/us Ju- dice , Rayaaldo Fcrrarienfe , Linfranco , C^ Jobanne Servientibus Potefiati , Do itiinus Guillielmus de Porta Placen- tinus , ad fan&a Dn Evangrlia roypo- taliter juravit, quod in aliam Terram Scientiam Legum nnn leget Schola- rihus , nifi in Bononia de cetero . Et quod non dabic operam nec ron- fiHum nec aHj^jfprium , quod Schola- res in aliam Civitatem debeqnt mo- Tom. IX.

B

rari , nec Studium de Bononia Lc- gum debeat minui. Et confilium Po- teflati & Judicibus de Communi vel ReCioribus , qui pro tempore fuerint , io- na fide dabit , cum ab eo petievint . Se- quenti die in fuprafcripta domo , coram praedidis Poteflate CJ^ fuo Judice Pa- fcipovero , Gerardo Capoano , Rodaldo Rttbeo , Ugolino Simonis , c^ aliis , Do- minus Cazzavillanus Juris Do61or eo- dem modo juravit in totum . Eodem die Cf loco , coram Potcflate , Rogerio e/us Judice , Jacoho Lucenfi Padoano , Lan- franco , Johanne , i& xAndrta Servien- tihus Poteflati , Dominus Ruffinus de Porta Placcntinus juravit eodcm mo- do , ut Dominus Ca^^avillanus , in W- tum , taffis facrofaniiis Evangeliis . Ego Jchannes Pileti , Notarius Com^

munis , (ir Domini Uberti Vicecomitis

Bononiae Poteflatis , interfui & fcripfi. Anno 1213. In nomine Domini , Millefimo Ducen- tefimo Decimo Tertio , Indidione I. die VIII. exeunte O&ubri , coram Domino tAfmanno Judice , & Domiiio Giberto Rubeo Judice , & Blanco Notario , ilir Orabona Notario , (^r Maranello Nota- rio , i^ aliis , Dominus Guido Bon- cambii , & Dominus Jacobus Bal- duini , Cives Bononienfes , (& Do- minus Oddo de Landriano Mediola- nenfis , cmnes Legum Do£tores, an- te Dominum Gua^onem Judicem Domini Matthaei Bononiae Potfflatis , jurave- runt ad (an&a Dei Evangelia , quod de cetero in aliqua Terra ron legent Scholaribus Scientiam Legum , nili in Bononia, & quod non dabunr o- peram , uc S holares in plia Civita- te debeant commorsri . Nec in ^oc confilium vel adjutorium praeftahunt, immo curphunt bona fide, qucd .S'u- dium in hac Civitare augea ur. Ei qtcd iufi dahtmt cfinfilium pctr/}i>ti , & Judicsbus de Communi , & R^Boribus D Be-

51 A^NTIQVIT.

Bonontat , qul pYO tempore fusrmt , l/o- n.i fiie , fi ab els petierittt .

,/l^uin in Pal^zsio Communis Bono- niae .

Item IV. die ^ exeunte Onobri, in Pa- latio Communis Bononiae , coram Domi- no ^rmanno Judice , (^ Domino sAm- hrtfto Judice , &' Coeradino Judice , & %/frpintlh , (^ Bulgarino Procuratoribus , Dominus Benintendi Legum Doftor, Civis Bononienfis ante pratfatum Do- tninum Gua^onem Judicem Domini Mat- tbaei de Corrigio Bononiae Pote/iatis , juravit eodem modo , ut difli Domi- ni . Itera »■? Palatio Communis Bono- uiae , primo die intrante Novembri , co- ram Simone de Maccagnanis , & Bttl- garino Gaidonis Gui^^j^ardi , &" Lam- berto de Baccellerio , & Ildthrandino No- tario , n^ aliis , Dominus Pontius Ca- ftellanus Legum Doftor jaravit co- dtm modo , ut praedi&i Domini .

Ego Simon , facri Palatii , e^ nunc Commtmis Bononiae Notarius , omnibus praedi^is interfui , & mandato diBo- rum Domittorum Guaxpnis , ci^ Domini Matsbaei Poteftatis , praediSa jmamen- ta fcrtpfi ,

Verum impedire nequibant Bono- nienfes , quin ex eorum Gymnafio identidem prodirent Difcipu'i felici- ter dofti , & ad fubeundum Ma- giRerii munus aptifiimi , quamquam Binonienfes iidem ad docendum in Urbe fua retinerent auC advoca- rent , quos excellentiores roverant. Quamobrem tunc & aliae ttaiicac Civitates pcrfpicientcs , quantae uti- litatis foret apud fe habere Gym- nafium , Sf ne alibi quaerendum luis Civibus effer , quod domi potcrant obtinere: M.giflros & ipfae primb JiiriloruHentiae , tum reliquarum di- fciphn^rum fibi procurare coeperunt. Id !>aeculo ChriiU Duodecimo ab a-

MEDU AEVl

B

5«

liquibus tentatum , fed enixius & a- lacrius Seculo infequenti Tertiodc- cimo. Inter primos fortaffis id prae- flitere Mutinenles, nefcio an honefta quadam aemulatione, an co ctiam confilio du£li , quod fatius videretur juvenes fuos arcere a coromercio Ur- bis , cujus potentia in dies crefcens univerfis finitimis metum non levem jam incutiebat. Jurifprudentiae laude circitcr Annum MCLXX. eminebat Pyleus , non Modoetienfis , ut non- nulli tradidere, fed , ipfo tefte, ex patre Mutinenfi in agro Bononicnfi natus, & pof^ea inter Cives Muti- nenfes , ut par erat , cooptatus , Bo- noniae Leges interpretabatur . Hunc inter ceteros ad fe fiipendio annuo centum Marcharum argenti , hoc tft, uti Pancirolius fuppuratione fafta colligit, fumma ferme fexcenforum feptuaginta Aureorum, invitis Bono- nienfibus , ad fuum Gymnafium Mu- tinenfes deduxere , ubi per n-.ulios annos auditoribus fuis Leges cxpli- cuit , Librofque Juris per quam ce- lebres cdidit. In Chronico Parmenfi, Tomo IX. Rer. Italicar. Anno MCC- XLVII. jufTu Friderici II. Augufti pars Imperii Mutinae omnes Scholaret de Parma , qui tunc erant Mutinae ad fludendum , cepit , mifitque omnes in ma- nibus Imperatorts . Alios quoque eo- dem Seculo Decimo tcrtio eximios viros Mutinenfis Refpublica condu- xit, Lcgum interprctcs in fui Gym- rafii ornamcntum , ac praecipue cir- citer Annum MCCL. celebratiffimum virum .Az_onem tunc adolefcentem , centum ei Marchis argenti jffignatis, ut ipfe teltatur in Rubr. Codicc de Municip. & Origin. ubi ait, fe m tranquillitate mensti <& co'poris , Muti- nae Jurifprudcntiam tradidiflTe, in Ur- be vidtlicct, quae Juns alumtos fem- per diligtre cenjucvit . Ea autem crat

tcm-

5j DISSERTATIO OU .-.DRaGESIMaC^ARTA. 54

temporibus iis celebritas Gymnafii A Mutinenfis, ut frequentcs etiam ex aliis Urbibus ed confluerent ftudio- rum caufsS difcipuli . Conduxerunt etiam Mjtinenfes ^lb^rtum Galeotti Parmtnfcm , G.tilliclmum Dtrantem , Spe- tulatcrem appellafum , celeberrimum inter Canonici Juris interpretes vi- rum , & Guidottem de Su^aria , quem ipfe' Durantes Mutinenfem appellat, 'B non quod Mutinae lucem viderit , lcd quod Civis Mutinae creatus fue- rit , atque heic Leges explicuerit . In Archivo Reipublicae Mutinenfis adhuc fervantur A£ta MSta , quum idem Guido Civitate donatus eft An- no MCCLX. die VI. Aprilis , ut Ju- rifprudenfiam in publicis Mutinae SchoHs traderet. Tunc ille fefe fa- cramento obftrinxit, dum vita fup- peteret , Mutinae habitaturum , ad

regtndum &• docendum in Legibus (p' facuhate Lrgali , e^ Siholares , & Cives Musiitae, & alios forenfes eum audivt volentes , bona fidt & fine frauie ordi- nare , C^ continut , ut moris efl , docere & legete in Lrgibus , & L-gali Scien- tia, dum tamen a S.bolaribus Civlbus & Comitatinis Mutinenfibus nihil acci- piat causA docendi pro falario vel ffier- cede . Et dare operam efficacem in Stu- dio Siholarium augmentando , & Muti- nae retinendo teto tempore vitae fuae . In eum finem Mutinenfis Senatus ei fta- tim numeratas voluit bis mille & ducentas quinquaginta Libras Muti- nenfium , quarum pars impendenda e- rat in emendis poffijfionibus & t:rris i» dtfiriBu Mutinenfi . Monumentum ipfum ex Tabulario Mutinenfis Rei- publicae eduftura addere placuit.

Pa£la inter Mutinenfem Populam & Guidonem de Suzaria, publi- cum Mutinae Legum Interpretem, ftabilita Anno 1160.

JN Cbrifli nomine . ^nno a Nativi- tate tjufdem MCCLX. IndiSione III. die Domtnico K/. ^priUs . Dominus Guido de Suzaria , Do£lor Legum , Jolempni ftipulatione promifit Fratrt Ve- Kcrio de Ordine Fratrum Minorum , Syn- dico Communis Mutinae ad hoc fptcia- littr conftituto , tffe Civem Mutinae per- petuh : e^ juravit facere Cittadinan- tiam , <^ ftare iCi^ habitart cum fami- lia fua continue in Civitate Mutinae , donec vixerit , ad regendum & docen- dum in Legibus & facultate Legali , tf feflo SanBi Michjelis proximi in an- tea. Et Scholares Cives MuMnae, & alios forenfcs , eum audire volenfes , bnna fide & fine fraude ordinare , & continue , ut moris eft , docere & legere in Legtbus , & Le^ali fcien- tia , nifi jufto Dei impcdimento re-

manferit ; dum tamen a Scholaribus Civibus & Comitatinis Mucinae ni- ;D hil accipiat causd docendi pro fala- rio vel mercede . Et quod dabit con- filium Poteftati e^ %/1nxianis , qui funt, iir qui pro temport fuerint , quotits fut- rit requifitus ab eis , bona fi.de c^ fme fraude , vel ab aliquo torum irt negetHs Communis Mutinae , & pro negotiis pro Ccmmuni in Civitate Mutinae fint pre- cio e^ numeratione. Et dare operam tf- fi-.acem in Studio Scholarium augmen- tando, & Mutinae retinendo toto tem- port vitae fuat . Et quod nullo tempore alibi regtt , ttifi in Clvitate Mutinat , ntque do:ebit , nec alihi umquam in a- liquo temport haliitabiji . Et quod nott pra'fiabit patrocinium in Civitate Mu- tinae , vtl diftridu nifi pto fuis Sho- laribus forenfibus , aliquo modo vel $»■,

55 ANTlSJJiT.

genio. Et bat: omnla ^ fingula fu- prafcripta i^^ infrafcripta diclus Domi- nus Gnido pyo Je & ejus h:redibus at- tendtre (J^ ohjervare proinifit praediSio Syndico flipulanti & recipienti pro Com- muni Mutinae , & vi:e d^ nomine di~ Bi Communis Mutinae , & numquam in altquo contra facere vtl venire , fub obligatione omnium fuorum bonotum prae- fentium (j^ futurorum , & fub flipula- ta potna mille Librarum Itnperalium , & qtiae poena toties infolidum commit- tatur , c^ peti & exigi pofpt cum ef- ftilu , quoties contra fa&um fuerit in aitqtto capitulo fuprafcripto vtl non ob- fervato . Et poend commifsd vtl non , exa&d vel non , omnia c^ ftngula fu- prafcripta & infrafcrlpta in fua per- r/taneant firmitate cum obligatione poe- nae . Et haec omnia & fingula fupra- Jcripta c?" infrafcripta attendere & eb- Jervart promiftt fine dampno & difpen- dio di3i Communis . Omne vero damp- num d^ difpendium , quod di&um Com- tnune inde hahertt , vel aliquo modo fa- ceret , di{Io Syndico pro ipfo Communi , & ipfi Communi reddere iir reftituere & teficere folempni flipulatione promi- fit , credendo de dampno ^liir expenfis ip/i Syndico , &" cuilibtt alteri ptrfonae pro Communi Mt*tinae , eorum nudo & fim- pli:i verbo , abfque onere facramentt , & teftium probatione . Renuntiando praedi- Bits Dominus Guido in omnibus (d^ fin- gulis fuprafcriptis &" infrafcriptis a&io ni df exceptioni doli mait , conditioni fine caufa , vel est injufla coufa , e^ in Jacium , & alii ejus jttri generali vel J.peciali fihi compttenti ; pro quo vel cum quo jtu cttjus cccafiont pofftt venire con- tra praed'&a vtl infrajcripta vel ali- quod praedirJcrum vtl inJraf:riptorum , & jus competitnfum prr pa&um C?" tx ee*ta fcientia remiftt . Promittindo nvl lam in ccntranum oppontrt txctpttontm . Et fi centra pratdi^a vtl altqucd prae-

MEDII AEVl

5^

diclorum vtniret vtl non ebjervaret , df aliquid Juerit cottjecutus , id totum in duplum reddere & reflituere pratdido Syndico vel alteri pro Communi Muti- nae Joltmpni flipulatione promifit , &" ut Jua auUoritate diilum Commune Ma- tinae poffit intrare C apptthtndtre bo- na di&i Domini Guidonts , quae hcbtt & habiturus tfl , itcentiam ^ pottfta-

B tem diBo Syndico, vcl alttri pto Ccm- muni Mutinae recipienti , & ipfi Com- muni dedit d^ concrfjit . Conftttuens Jt ta bona nomine dicli Ctitr.munii in pre- cario pcffidere. Et omtia Cf fingvla Ju- prajcripta ^ infrafoipta diSius Dtmi- nus Guido atttndtre & objervart , ta- Bis JacroJanBis Scripturis cerporalittr , juravit .

Pro quibus omntbus & fingulis fu- prajcriptis praedi&us Syndicus ncmine C^ vice didi Communis , (^ pro ipje Communi , ex iictntia cb" auSfcritate con- ctffa ipfi Syndico a Poteftate Mutinat Cr ^n^ianis , ipfi Poteftati , & v^«- ^<a»« conceffa per Confilium generale Communis Mutinae , Jolemniter ftipula- tione promifit , dare & folvere di£lo

D Domino Guidoni duo millia ducen- ta quinquaginta Librarum Mutinae, Jciiictt mille Libras Mutinoe in dena- riis numeratis . Qtiarum centum Libras Mutinae hinc ad Kalendas Madii pro- ximi , C^ ducentum Linas Mutinae hine ad medium Mtnftm Madii proximi , & Jeptingtntas Libras Mutinae hine ai tnedium Menftm Julii prcximi. De qui- bus mille Lihris idem Dcminus Guido facere piffit quicquid de fua p-o.ijjerit voluntate , e^ in Jua vita expendete prg beneplacito voluntatis Juae , & in quo- Jcumque ujus volutrit , ttogare , & ad quofcumqut Juos heredes voluerit ttan- Jmittere tam tx teftamento qvam ab in- te/iato fine contiadiilicne Ccmmunis Mu- tinae , C?' cujusltbet fingularis ptrfonat tnquietatione & moleftalione . Et mille

du-

57 DISSERTATIO SVADRAGESIMAQUARTA, 58

^uccntas tjuinquaginta Ltbras Mutinae fromiftt di&o Domsno GKtdoni folempni ftipulatlone dare & jolvire ujque ad Ka- lendas Septewibrii proxime venientit . Quas jnille ducentas <}uinqu3ginta Libras diftus Dominus Gutdo dare debet in poflTeflionibus & terris in D-ftr;6lu Murinae & in Civitate, in qmbui locis magis fibi placuerit , i^ fibi ex- peditrit , de vcluntate ^ conjenfu di- Bi Syndi:i . Q^^as terras Cr pcffjjiones ex dfHis denariis emptas , /ive emen das , di&us Dominus Guido ^ fjti be- fedes ex teftamento & ab inttftaio ha- beant ^ teneant & pcfftitant , & fa- eiant quirquid vtlint /tne contradtHione Communii Mutinae , c?' moli/iatione cu- jttiltbet perfonae > falvo eo, quod dicius Dominus Giiido non pofftt diCias Terrat vendete feu Pojfrffionts in vtta fua , Heredes tamen Jui , cr quilibct fut fuc tejforet ex ttflamento fiSr ab intejlato pofftnt di&ai terras vendere (^ aliena- ve per q-.iemcumqae titulum volutrint , tam inter vivoj quam in ultima volun- tate , 7?«« contradtBtone & molefiatione Communis Mutinae , &" cujuslibet per~ fonae . Pcfjit etiam dicius Dominus Gui- do in vita fua obligare diBas Terras ^ pofftfftones ftne inquietatione & mo- lefiatione Communis Mutinae , ^ cu/u- llibet perfonae . Promi/it infuper fupra- diBui Sj/ndicus diiio Domino Guidoni Jiipulanti , quod de ipfis ttrris &■ pof~ ffjjionibus non cogetur per Commune Mu- tinae nec per cliqtttm Officialem , nec aliquo alio ingenio Jeu tr.odo , folnere Coitas y neque tatione diSarum ptfftJJio- num , neque ratione perjonae Juae , ne: ratione aliorum bonorum , quae ipfr Do- tninus Guido haberet , neque aliquas a- lias fj&iones Jubire Jet* praefiare toto tempfirae vitae Juae . Et de praedi&is ' omnibus (2^ Jingulis fuprafcriptus Syn~ dicui pforni/it diclo Domino Guidoni Jii- • pulanti curare c^ Jactre fieri Injirumin- '

tum publicum per ConfiUum generale Communis Mutinae , i^ promijftonem ju- ratam , & Statutum ad Jtnfum & -vg- luntatem didi Domini Guidonis , Jecun- itum quod melius pofjunt valere , injra tres dies , pofiquam Potefias fuerit re- quijitus per ipjum Domintm Guidonem , Jeu per tjus Nuntium . Et hatc omnia iS' ftngula promifit eidem Domino Gui-

B dcni fiipulanti Jolemniter attendere & objer-uare Jub poena rr.tlle Librarum Im- perialium y qua Joluta vel non Jcluta , commiffa vel non commijja , cmnia & /f^gula JupraJ.ripta in jua permaneant ! fi-mitate , (^ in quotibet &• p'o quoli- btt Capitulo non objervato poena ccm- mittatur i^ exigatur , O tot:es commit- tatur , quotiei fuerit cor.trafaBttm , Et

C pro iis omnilus C^ fingulis Juprajcriptis attendendis e^ obfetvandis di&us Syn- dicus ohligavit diilo Domino Guiaoni omnia tona Communis Mutinae , C^ ft pro eo pcjfidere ccnftltuit , & renuntia- vit aSioni & exceptioni doli mali , ^ in faBitm conditioni fine catifa , vel ex injufia caufa , & omni Juri , & legunt auxilio gtnerali , fpecieli , & communi ^

D expreffo & non expifffo , competenti & competituro , quod Ccmmuni pcjfit pto- deffe , & diiflo Domino Guidoni oheffe j i^ fus competiturum expreffe per pa^um remi/it . Et ft diSus Dominus Guido morte vel cafu foituito non veniret ad didum terminum in Civitate Mutinae ad regendum , ut promifit , promsfit di- do Syndico refiituere omnes praediffos denarios , exceptis trecentum Libris , quae trecentum Librae Jint fuae .

^ABum in Palatio veteri Cemmunis Mutinae fotempniter : praefentibus , g^ ad hoc vocatis i^ ro^atis te/itbur , Do- mino Conradino de Mitiarinis , Domino Battexato de Battt^atis , Domino Va- lentino Populi , Domino Jantllo Domini Gibertini de Bcjoilis , e^ Domtno Bar- thotomaea de Campcgaliano ,

Ego

59 AI^TIQUIT,

Ego tAlbtYtus BcT^alus , Regalis .A'a- lae l^otariiis f iitterfui, C" rogatus fcrl- bitc firipfs .

Quod efi: ad GuiJonis ejufdem Li- bros , Pancirolium confule . Is dein- de ob egregiam fcicntiae famam , Ncapolim accitus cft a Carolo I. A- puliae & Siciliae Rege: quod Rico- baldus teftatur , ubi defcribit infelix fatum Conradini Regis, inquiens in Pomario , Tomo IX. Rer. Italicar. pag. 137. Dtu de eo judicio a&o , plu- ifimorum erat (ettetttia , e^ maxime Gui- donis de Sucaria ( fcribe Sw^aria ) eo tempore pyaeftantiffimi Leiium Dofforis , Conradum noit effe mortis reum , Prae- terea in Statuto Mutinenfis Reipu- blicae manu exarato , & fpe£tante ad Annum MCCCXXVII. decernitur : Ut nullus Scholaris bujus Civitatis fol- vere cogatur dona promiffa alicui Ma- ^iflro Legum vel Decrttorum , etiar/tfi fromiferit . Scbolares verh forenfes , tfui Junt vel fuerint in Civitate cauffa ftu- dii , babeantur tamijuam Cives , & pro Civibus quantura ad eorum commodum & favorrm . Alterum Statutum Anno MCCCXXVIir. efformatum vidi , in ^uo Mulinenfes conftituerunt invitare ttnum bonum Legifiam ftve Dofforem ferenfem ad legendum L'ges in ipfa Civitate , ad falarium centum quintjua- ginta Librarum Mutinenfium pro quoli- bet anno . Et unum DoBorem five Le- ^orem terrigenam conventatum in ^rti- bus , ai legendum Medicinam ad fala- rium centum Librarum Mutinenfium . Et unum Le&orem forenfem aJ le^endum Summam Notariae , dr' Infiitutam , ad falariuM quinquaginta Librarum Mtiti- nenftum . Quae heic Summa Nntarlae dicitur, Rolandina eft, cujus Au£lo- rcm putavic Cl. Du-Can^ius Rolan- dinum Patavinum Hiftoricum , fed perperam » ^uum ipfam concinnarit

B

MEDJl AEVl 69

A Rolandinus Paffagerius Bononienfis » Patavino fynchronus. Atque ex hi- fce Mutinenfium Scholis praeter a« lios prodiit Nicolaut Matarellus , pa- tria Mutincnfis , & Bartolo veluti fuus praecepror faepe laudatus , qui non tanTum Mutinae , fed & Bono- niae ac Patavii fumma cum laude Leges interpretatus, Libris etiam e- ditis claruit, de quo legendus Ve- drianus nofter in Libro de Do6lori- bus Mutinenfibus . A£la Mutinenfis Populidie noni Aprilis Anno MCCG- VI. haec ferunt : item fi placet Cenfi" lio , quod unus ^mhaxato* expen/is Com- munis , dr ad falarium contentum i» Statuto Communis Mutinae , mitsatu9 ad Civitatem Paduae , e^ Univerfita^ tem Scholarium , i^ preut aliter fuerit neceffarium , ett parte Communis Mutp- nae , quod eis ptaceat precibus c>^ ame- re Communis Mutinae dare ^ concede^ re licentiam Sapienii Viro Domino Nt- colao de Matarellis Profeffori Lrgum , fiandi Mutinae per totum Mtnfem ,A' prilis ad complendum officium Defenforis Populi Mutinenfis , in quo fuit ele- ffus <^c. Scd quoniam de Patavina U- niverfitate injefta eft mentio , liceat diccre , ante Annum MCC. illius quidem originem perquifitam a me fuiffe , fed nullo certo tefte adhuc fuiffe repertam . Ncque famen dubi- to, quin & antc illum Annum lite- ratis Viris praeftantiffima illa Ci<'i- tas abundaritj fed qui aemularentur Bononienfis Gymnafii inftitutum, nu- fquam occurrunt , ita ut Sertorius Urfatus Lib. g. Hiftor. Patavin. & ante eum Antonius Ricobonus in Libr. de Gyninaf Pstavin. ideo ori- ginem Academiae ilHus »eruftatis te- nebris obliteratam affirmarint , quod nullum ejus veftigium in antiquis Hi- ftoriis ac Monumentis oftendere pof- fent. Ego natum Fatavinum Gymna-

£iura

D

6i DISSERTATIO QVADRAGESIMAQUARTA. 62

Sum poft Annum Chrifti MCC. reor. tA Ad idem quoque perfuadendum fn- Tradunt autem Patavinse Hifto ' '•--:- -- r>: i

)riae

quaedam , a me edirae , Fridericum II Auguftum , quum Anno MCC- XX[1. infecro foref animo in Bono- nienfes , jus eis Gymnafii ademiffe , ac Patavium tranftuliflfe . Et ne de hac re duhTacio inrercedat, vide Hi- ftoriam M fcellam Bononienfem , in qua ad Annum quoque MCCXXV. Fridericus II. Auguftus Bononienfibus SchoiiS interitum afferre conacus eft.

B

fervire poterit Diploma ejufdem Au- gufti datum Anno MCCXXVII. per quod rtvocat ConfitiutioniVit factam ds Studio d^ Studcntibus Bononiat ^ unde agnofcas , antea jus Academiae illu- ftri Urbi ademtum fuifte, & Pata- vium , ac Neapolim , uti verifimile eft , fuiffe tranflatum . Accipe Litc- ras ipfius Friderici e Regefto }ASio vetuft ffin-.o Reipublicae Bononienfis defcripras .

Da remiffione & concordia fa5la inter Itnperatorem & Lombardos, & de Conftitutione revocata fuper Studio Bontnienfi, Anno Iaij,

FRidericus Dei gratia Romanorum Imperator femper Auguftus , Hie rufalem & Siciliae Rex , Relonhus Civitatum Mtdiolani , Plactntiae , Bo - noniae , ,Atexandriae , Taurini , Laudi , Faventiae , Pergami , Mattua; , yero nae y Paduae, Vtncentiae , Tarvifii , Cre- Ijionae y Marchioni Montisferrati , Comi- ti Gotffredo de Blandrato , aiii/que Lo- fis , & perfonis qKibuilihet de Lomkar Jia , Marcbia , tS" Romaniola , quae nuper contra Majeflatem noftram & Imperium commi/erunt offenfam , fiieli- ius fuis gratiam fuam & honam vo- luntatem . Cattfam c-jfenfee , quam mt- fer contra Celfitudinem ne/iram , &" no- ftrum Intperium commifi/iis , quia vide- batur impedimentum aff<rre negotio Ter- tae SanHae , in providentia £^ dijpgfi- tiovst Domini Pnpae , ac fratrum fuorum •venerahtlium Cardinahum pofuimus ab- folute . Eorttm igitur provtfione fuper hoc plentus ir.telltcla , p^o nvertntia Jefu Cbrifii , &" ip/ius Terrae Sanffae ntgot''0, vobit univer/is & fitgulis de innata nobis clementia rtmittimus omnim tancorem , malevolentiam , injurias , & effenfas , orimaque hanna , conftitutto- ^et , Jtnttntias , ^ trdinamtnta , qttae

feclmus vel impofuimus per nos vel pif alium , aliufve pro nobii impofuit vo- bis , ftu alicui de Civitatihus , lecis , & perfonis ejufdtm , (^ quaecumque t» eis , vel oh ea fecuta funt , penitus vt- vccamus . Et fpecialiter Conftitutio- nem faclam de Studio & Studentibus Bononiae : univerfos & finguloi , qui occafione alicu/us praedi&orum latfi vi- dentur , reftituentes in integtum in^omni- bus i^ per omnia , fuo fiati atque fa- mae . Remittendo infamiam cmnem ^ poenam , quae fecutae funt ex aliqua praedi&orum : ita qttod ea , quae per eos medio tempore a&a funt , non obfianti- bus jttpradiSiis , robur obtineant , quod aliat debutrant ohtintre . ,Ad haec Ci- vitates , Lcca , & ptrfcnas vefiras re- cipimus in noftrae gratiae plenitudinem , &" vobis reddimus firmam pacem . Re- fervantes tamen nolns contra praedicfum Marcbionem Montisferrati omnia jura , omnefque aSiones , quat nobis compe- tunt tam ^e dthito , quo noftrae Ctlfitu- dini efl adftriBus , quam de Tirra , quae prcpitr ipfum dehitum nohis txfti- tit cbligata . Faciemus ttiam teftitui ca- ptos occafione praedilae cffmfae cum bonis Juis , ac alta, quae ccc j/ioifs btt-

jufmedi

63 ANTIjQ^UIT,

jujmodi eapta futtt vtl detenta . Facte- \ mus fierl patentes Llteras tx parte legi- timi filii noflri Henrici Romanorum Regis illuflris , qui pacem & remijjio- nem iflam ratam habcbit e^ firmam ^ tjuodque remitttt vobis omntm rancorera , malivolentiam , injurias , & ojfenfas . <Ai plenam autem certitudinem hnjus tei , praefentes Lheras fuxta ipfius Do mini Papae beneplacitum ficri juffimus , figillo Majtflatis noflrae munitas . .

Datum Cataniae , primo die Februa- rii, Q_tintaede:imae Indtlionis .

Ego H;nricus , miferatione di-^ina Bitonienfis Epifcopus , ho: txemplwn rx authentico fwntum cum ori^inali , figillo Imperiali roborato , aufcultavi diligenter C^ vidi , unde ad perpetua'» m'moriam & certum teftimonium me fubjcrip/t , /y figillo m-o fijtllari mandavi , ^ino Do- mini M:cXXVn. Jie XI. intrante Ju- nio, ItdiJiote XV.

Sed qujmvis reftituta Bononienfi bus antiqua jura fuerunt , Patavini ex jam conquifitis minime excide runt . Otendere poffumus vividam Arcium L beralium Academiam An- no MC^LXII. in eorum Urbe. En quae poftremo Cap. Hiftoriae fuae habeat Rolandinus ilHus Urbis Hi- ftoricus, editus Tomo VIII. Rer. I talicarum : PerleHut efi hi: Liber co- ram infrafriptis Do&oribus ( five Re- 8oribus ) & Magi/lris , praefente etiam Societate laudabtli Ba^alariorum ( ideft eorum > qui BaciHeri appellabantur ) tif Scholarium Liberalium ,A'tium de Studio Paduano . Tum enumerat Re- gentes codem Anno MCCLXII. in Padua tres profundos &" peritos DoSio- res in Phjffica , e^ fcientia Naturali . Unum in Loyca^ fex in Grammatica ^ & Rhetorica . En Gymnafium nobile jam tum Patavii. Certe non nume- rantur heic Theologi , Juriflae , ac Medici . Sed fortaflis ad audiendam

MEDIl AEVI 6^

A Hiftoriam fuam Rolandinus non om- nes adhibuerit Gymnafii Doftores . Nam cur Patavini Jurifprudentiam neglexifTent , quam , ut vidimus , Mutinenfes jam excolebant , uti & Regienfes , & Ferrarienfes in fuis Scholis? Ferrarienfes inquam: in eo- rum enim perantiquo Scatuto MSto , quod Eftenfis Bibliotheca fervat in

B membranis, Anno MCCLXIV. de- cretum hoc vidi : Quod omtes doctn- tes in Scientia Lrgum , & Medtcinae , & in .A/tibus Grammaticae , & Dia-' Ir&icae , ire ad exercitum , eut aiq-<am facere cavalcatam , non cogantur . Qjjod Statutum vendicat fibt loium in Do To- rihus continue docentilus . Cerfe incun- te Seculo XIV. Jarifprudentiae Ma- giftri minime dcfiJeraci funt in Pa- tavino Gymnafio , cujus gloria ma- jores in diem prog-efTus habuit ad noftra ufque tempora : idque cura & ftudio Sereniffimae Venetae Reipubli- cae , cui fummopere cordi tft egre- gios quotque viros illic alere , & undique g-andibus praeniiis arcire . Ita Seculo XIII. inftaurata tft Aca-

D demia Romana ac Neapolitana . Nam- que Anno MCCXXlV. uti memoriae prodidit Richardus de SanSlo Ger- mano , Fridtricus II. Imperator pra ordinando ftitdio Neapolitano ubique pet Regnum mifit literas gentrales . Ita An- no MCCXLin. Innocentius IV. Papa conceffit Plactntinii Privltegium de Stu- dio generali. Nempe complurae tunc Civitates certatim fibi procurabant Scholas , & jus laureie conferendae , tum in juvenum fuorum commodum, tum etiam quod e Scholarium exte- rorum confluxu non parum emolu- menti in Civitates Lterarum magi- ftras , exemplo Banoniae & Parifio- rum , fiuebat . Propterea fubfequenti Seculo XIV. Academia Ticinenfis» Fifana, Perufina > Senenfis, Tauri-

nenOs

6$ DISSERTATIO SUADRAGESIMAQUARTAi 6$

Benfis (ut alias, ne nimius fim, o- mittam) eruperunt, quarum majori antiquitati , li rite ab aliquo often- datur , ego nihil detra£lum velim . Nicolaus de Jarrifilla, Tomo VIII. Rer. Italicarum , haec alia de Frede- rico H. addic: Ipjt vcrb Imptrator Li- ityalium ^>tium , C^ oir.nii approbatae Sciertttae Scbolas in Rcgno ipjo cortfii-

tutt , Do&ortbus tx diver/is Mi^ndi partibus per praemiorum Hbiralitatetm accitis &c. Q_uo autcm ritu olim Do- ftores advocarentur ad Gymnafii mu- nera fubeunda, indicabit nobis Char- ta Patavina, quam Anno MCCXX. confcriptam agnovi ex Praetoris no- mine , tunc Patavinam Civitatem regente.

Praetoris Patavini Literae, quibus Jacopinum <Je Ruffinis Par-

menAm, Militem, ac Jurifconfultum invitat ad explicandum

Jus Civiie in Gymnafio Patavino, Anno 131C.

EXlmiae fapientiae ae elequtrttiae vi- ro , Domino Jacopino de Ruffi- ris de Parma , utriulque Militiae tam lcgalis quim cinguli Militaris no!) litatc praeclato , Ptolomaeus de Cur- tcfiis de Cremona , Poteftas , Ancia- ni , Confiiium , & Commune Civi tatis Paduae , falutem & optati hono- tit & f l<.citat'S augmertta . Ex famae Vtfifae praeconii.- , tjuac fctmtiae in^ert- tis itt vobis thejamos perlu:idos latere tiott ftr.it irt partibus Italiae , ac per cir- tumpo/itas rei^ioies , nos permoti , & defideranter imptilfi , t^ Rtftorcs Stu- dii Paduani nobifcum cum Doiloribus & S holaribus univerfis, perfotam ve- fi.am condigtam , i^ noftrae LJniver- fi^ati acceptam tiuper elegimus , i^ tle~ Bionem ipfam de more nofiro confirma- vimus in nofiro Cinfilio generali , ad regendum & legendum extraordinarie in Civitate Paduae in Jure Civili , fecundhm modum i^ formam Statuti no- Jlri , C^ conflitutiortes Scholarium Stu- dii Paduani , a fefio Sandi MlchaeHs proxime venturo , quod Minfe Septem- bris praefentis die penultima celebratur , «fque ad tres anrot proxime acctffuros , ad falarium Librarum quadringenta- rum Denariorum Venetorum parvo- rum , in Grcffis argenteis vobif dan- Tattt. JX.

B tittm pro quolibet anno in duchus tet- tninis videlicet medittatem ad CaUndat I^ovembris , cS'" aliam tnedietatem ad ft- Jium Purificationis Beatae Maiiae Vir~ ginis , quod efl die fecundo Ftbruarii , dt pecunia ncftri Communis , ut in Sta- tutii noftiis plenius ccntinttur . L,'eoque fapientiam vflram atttnta prtce requiri- tnus & precamur , quatenus tltlionent praedi&am de vobis fa&am honort vt- fl i, & amore Ccmmunit & Studii Pa- duani , a:c'.p*are dgnemini . Nam & difcreium virum Guillielmum Floriani ^ Nuntium i^ Syndicum noflrum , & to- titt: Univirfttatis ncflrae , /uffj.itnttr in- flruBum ai vos mittimus ai di&am no- flram acceptationem rtcipitndam , & prtm miflionem veniendi , c^ legendi Paduae,

D ut diHum eft in Legibus extraordina- ri^ , modis praedi^is , & ad promitten- dum vobis , ft acceptaveritis , Salariunt fupradicfum .

Quod eft ad aliarum Artium , ae difciplinarum culturam Saeculis rudi- bus in Italia , illud mihi praefari liceat : nimirum non fatis liquere poffe, quanta ab Italicorum ingeniis tunc & tentata & perafta fuerint, quod plerique ex eorum Libris aut propter incuriam majorum , atque ob inteftina bella c Guelphorum & Gi- £ belliflci-

61

bellinorum fa£\)onibus nata, aut a^ liis fupervenientibus infortuniis cxci- derunt. Aliquid tamen innuam . Ita- que primo certum e(l mihi, non pau- cos ex Italis fuiffe , qui Trivio tunc ftuduerint , nonnuUos etiam , qui Q^tsirivio. Q_iid hifce nominibus fi- gnifi.aretur, explicat Hugutio Gram- maticus, Epifcopus Ferrarienfis , fcri- bens : Nota , quod G-ammatic» , Rhe- torica , ic?" D'tal:5iica dicuntur Triviw» , quadartt [imiHtudine , q-taft triplex via tsd eloquerttiam . Nomine autem Q^t^- (/rivii , uti idem Hugutio , & longe ante eum Boethius prodidere, defi- gaantur ^nih^netica, G^omttria , M *■ Jica , ^[Itonomii . In Vita S^r£li Aleinwfrci Epifcopi Paderbonenfis , Cap. XI. haec legimus : Claruit ho: fub Imado Epif.opo , fub quo irt Pather irunenfi Eccle/ia publlca fioruerunt Stu- dia • quan.io ibi Mufi-A fuerunt , (D" Diale^ici enituerunt , Rbetorici , pleri- qut Grammatici .• quando Magiflri »//• tium exercebant Trivium , qutbus o^ne /indium trat circa Q^*adruvium .• uhi Mithematici claruerunt , & x/4fl>oto>»ici babebantur , Phyfi:i , atque Gfometrici .' •viguit Horatius ma^nus , C^ Vir^i- lius lirc. M^gni olim aeftimati , qui Trivium in liceris confecerant: plu ris, qui Quadrivium. Laurentius Ver- nenfis fi^e Veronenfrs, Lib. 2. de bello Balear. Tomo VI. Rcrum Ita- licarum ait .

His inerat clarut cum Confule Guido

Dodone , Ordine Levita , Trivii ratione peritus .

Arnulphus autem Mediolanenfis in Praefatione ad Hiftoriam , a me e- ditam Tomo IV. ejufdem CoUefiio nis, inquit: Fateor , me nunquam cort- Jcendiffe curules Qitadrivii votas . Ita Pecrus Damiani eo ipfo Seculo fcri-

ANTI2.UIT. MEDIl AEVl

6%

B

0

bebac ad Hugoncm Abbatem Clunia"» cenfem Lib. 6. Epiflol. 3. de adole- fcentulo ad eum miffo: Rudem iynpe- ritumque /ufcipiens , ad propria pofimo- dum cum gemina Trivii vel Quadrivii uttore Ytmittat . In praecedenti Differ- tatione Glabrum Radulphum audivi- mus Saeculo Undecimo tradentem , tunc Italicam gentem prae ceteris add)£lam fuiffe Grainmaticae , quo no- mine Eruditionis Secularis comple- xum defignare fokbant . Haec nora uno in loco rradebatur. Ante Annura Chrifti MCXV. a Donizone in Vita Comitiffae Mithildis Libro Primo, Cap. Decimo , commendatur Parma Civitas a Liberalium Artium S udio. Djbitare de hac re vifus eft Clarif- fimus Vir & Monachus , Amicus quondsm meus, P. O. Gafpar Beret- tus , B nediftinus , Differtatiore Cho- rographica Tomo X. Rer. Italicar. pag. iz[. Sed aperta lunc Donizonis

verba , fcribentis

Chryfopolis dudum Graecorum dicitfif

ufu , t^urea fttb L'ngui fenat haec Urbs ejfe

Latind , Scilicet Urbs Parma , quia Gramntatica

man't atta , %Artes ac Septem fludiofe funt ibi /e-

Bae .

Ibi traditas Septem ^rtes vide : ideft Trivium , & Qtadrivium . Certe omni Liberali fcientid peritus fuit Petrus Da- miani Ravennas , ut auftor eft in ejus Vita Johannes Monachus difci- pulus ejus . Porro eumdem Petrum audi Opufculo 36. Cap. 14. de fc adolefcente ifta tradentem : Qmm a- pud Parmenfe Oppidum ( Urbem infra appellat ) degerem , ibique Liberalibus ^rtium Studiis infitdarem , quiddam me contigit neffs &c. Literis autem ope-

ram

6p DfSSERTATIO OUAmAGESlMAQUARJA. 70

ram dabat Petrus Damiani circiter A cepit nuper laudatus H«^Kf/o P/^rtcr// ,

Annum MKXV. hoc eft , centum paene annos ante Dnnizonem . Oua- re nil mirum . fi BerediRus Mona- chus Clureofis Italus circiter Annum iWXXVIff (ut habetur in aculeata ii ftoinachora Declamatione Adema- ri Cabanenfis cdita a Mabillonio in Appendice ad Tom. IV. AnnaL Be- nediftmofum ) glorianter fane dice- ret : In Fran-.ia eft Sapientia , fed pa- tum , na*n in Longobardia , ubi ego phss tiidici , efi fons Sapicntiae . Ita audax Grammaticus . Effulfit autem inter Grammaticos illius aevi Papias , uC verbis Trithemii ufar, natione Lom- bardus , vir in fat^ularibus liteiis eru tiitiffimui , G'arnw,->ticus omnium fuo tem- fcre clarijftmus , G'ae:o ci'" Latino fer- ritone ad pUnum infiiuSus , in divinis auoque Scripturis non medioeriier exerci- taius . Tradit idem Trithemius , fe legiffe Libum Epifiotarum ejus ad di- •verfoi , & Librum de ordine dlcendi , & Librum de Li<tgt-ar Latinae •voca- bulis , hoc eft infigne Gloffarium, five Elementarium dodtinae rudtmentum , uti illud appellat Albericus Monachus Trium Fontium in Chronico edito per Leibnitium . Paria de eo habet Jacobus Philippus B rgomenfis in Sup- pltmenr. Chron. aeque ver6 ille ac 7Viihemius cenfens, Sv.rip'orem hunc floruiffe circiter Annum Chrifti MCC, fed errore intolerando. Albericus e- nim hifce longe antiquior ejus aeta- tem ftifuit ad Annum MLllI. in- quiens : quod probatur per numerum annorum , ubi agit de aetattbus Saeculi tn prima litera , & enumrrando petti>t- g<t ulque ad hunc . Glofr<irium illius a Bonino Mombritio editum Anno MCCCCXCVl, nunc aurem fupra fi- dem rariffimum , msgno ufui fuit celeberrimo Du-Canaio in coniexen- eo luo GlofTario Latino . Papiam ex-

C

D

Epifcopus Ferrarienfis, de quo Rico- baldus in Chronico ad Annum MC- XC. agit , fcribens , ab eo compofi- tum fuiffc Lihrum Derivationum , five Gloffarium , aut Di£lionarium , quod in mulris Bibliothecis MStum adfer- vatur, & faepe adhibitum fuic a fupra laudato Du C.angio. Horum Gram- maticales laborcs auxit Frater Jcb^n- nes de BAhis Genuenfis , Ordinis Prae- dicarorum , Anno MCCLXXXVL Libto conftfl.o ( cui tituliiin fecit Catholtcon ) non lemel typis edito . Circiter eadtm tempora Wadingus in Libro de Scriptor. Ordinis Mino- mm arbitratur , confcriptum fuiffe MariitnoirtBum , in quo Libfo voces B bliorum explicantur, eumque tri- buit Marchefino ex Ordine Mino- rum , Rcgii Lepidi nato. Typis ex- cufus eft Anno MCCCCLXX. Mo- guntiae, tefte Du-Cangio. Prima in- iuper Latina Diflionaria , purgatam Latinitatern redolenfia , ut faris con- ftat, Itali^is ingeniis RefpubJica Lit- tcraria debet .

Ad Pcceos culruram quod attl- net , illud ftatuendum eft , nullum fuiffe tempus, barbaris etiam in Ita- lia regnantibus , quo non floruerint Po fae , non ii quidem eximii , led pro modulo fuse aetatis ferendi , ac nonnulli m nime contcmnendi . Suos habuit Gallia , fuos Germania, Hi- fpania , Britannia , & reliquae Occi- dentis Provinciae . Neque fuis Italia caruit. Seculo 0£lavo ( ut al quot e minus ■ antiquis omittam ) PauUutn Dia onum , i^ Pauliyum ^milejtnfem Patriar.ham laude efiam Pc ceos ef- fuififfe novimus . Seculo Nono Theo~ dulfum Italum , poflea Epifcopum Au- relicnenfem , Hlldericum ^bbatem Ca- finen em . Th:ophantum , & Ercbfmper-

/jw», Monachos ejufdem Coenobii, E 2 alte-

B

7« A-NTIQUIT: MEDU AEVl jt

alterura BiUcrimtn Philofcphnm^ cu- A dado \n Manuali Blblico. Subfequun-

jus Carmen cxhibet Anonymus Sa- " ' ' ^ >• ^ . .

lernitaniis Cap. 1^5. Pjralipomcn.

Parce !F. Tomi IL Rerum Iralica-

rum , & Jof>an»em D'aconum Sarftae

Romanae Ecclefiae . Saeculo Decinno

^ totty^um AuQorem Panegyrici Be-

rengarii Imperatoris, Vutpranhtm E-

f.fcopum CftmontnftM y La'"eiitf"m Mo-

nawum Cafmenfem &c. E fubfequen-

tibus Seculis neminem exremo , ne

copia obruar, quorum partem ron

mediocrqm memorat.^m videas a Po-

lycarpo Leyfero in Hiftor. Pratar.

Medii Aevi- & aliquoC eriam com-

pleftttur CoIle£lio mei S^riprorum

Rerum Ttalicarum . Sat'us erit , non

rullos heic recenferc It?licae gen^is

Pl5 as minus no^os , (jijorum etiam

Opcra pleraque jam periere . In Co-

dicc B.bliothecae Ambrofianae, ma-

nu ante annos quadrin^enros exara-

to , occurrit mihi proHxum Carmen ,

in tres partes divifum, cui titulus

Elc^:i inter Pfeuftin paflorem , &

Alethiam virginem , de facris Hifto-

ricifque rebus canentes , cujus cn

primi verfus :

m4etbfopum terras Jam fervida torruit

aiflas , Jh Cancro Sotls dutn volvitur aureus

axis .

Sunt verfus confonis vocibus compo- fiti , qunrum deinde Au£^orem de- prehendi Theodulum Italicum Prefam G^^aecd & Latty^ L''t^ui eruditum , uti eum aopellat Sigebef-iis Cap. 1^4. de Scriororib. Ecclefiaf^icis , qui & hujus Librt meminit. IUius quo- que mentio eft apud Honorium Au- guf^odunenfem L b. ^. Cap. i^. For- taflis autem floru't Saeculo Decimo, non aurem Qainfto , ut Trithemius fcfipfit. Editum fuic Carmen a Gol-

D

tur in codem Codice Fabulae , feu Apologi metro ligati , non utique Phaedri , aut Avieni ; in quibus etfi non vulgarem verfificandi facilitatera ac perfpicuitatem alicubi invenerim, multa tamen minus Latina Auftorem indicant mediae aetatis . Sint ne haec edita , & num eidem Theodulo tri- buenda, an alteri PcCcae, eruditis invefligandum relinquo . Specimen dabo, quod nemini legere grave fu- turum puto, & quod Avienum mi- nime decet.

DE LUPO ET ^GNO

E/l Lupus.' tf} ^^nus. Sitit hic , fitit ille . Flutntam Limite non una q''atrit uterque fiti , In fummo bibit amnt L'tpus : bibit si4' gius in imo . Hunc timor impugnat , verba meventi Lupo . Rupifii potu»jque mihi , rivo<jue decorem ^ ^Agnus utrumqut negat , fc taticna tuenf . Nic tibi , Mffc rivo no:ui .' nam prona fupinutn Nefcit iter , ntc adhuc unda nitore caret . Sic iterum tonat ort Lupus .' mihi dam* na minaris . Non minor, ^^tus ait . Cui Lu»

pUf .' imrro facis .

Ftcit idtm pattr antc tuus , ftx mtnft- hus a l',s , Qjtum hene patri^rs , crimine patris obi , u4gnus ad ha^c : tanto non vixi ttmpo- re . Praedo Sie tenat : an lcqueris , furciftr? hun:q'At vorat . Sic nectt innocuo nocuus , caufafnque »*• cendi Inventt . Hi regnant qualibet XJibi Lupi .

Alioruta

7 5 DmERTATiO QUADRAGESlMAgUARTA, 74

Aliorum Poctarum nomina , quorum potior pars ad Italiam fpeftac, exhi- buit mihi alrer Ambrofianae Biblio- thecac CoJex , hunc tirulum praefe- rens : Liaer virtutum , & allegationum ^tJorurn, fere aurtus nuncupatus , com- pofiius , & cumulatus per nobilem Do- tnimtm Johannem de Grapanii Civens M^-fiolsni , (jui ab Illul}>tjUir»o Domitie J).ti.e M. dtolani propter hujujmodi fljri- di Opsris onus tnftitit recompenfus r.on exigua pyailtbati Domini benignitate , bumaiitate , liberal^tate , &" exemtionis gratia , Kt Jarius patet ex Litens Do- tninicatihus icfc. Tum fuSjiciuntur no- tnina Lbrorum , vel .^u^orum , ex qui- bus compilatum rft hoc comprndium . Vi- delcet, Joh H /lcriologus teli^iofus.' Li- ber Gnefis reljgiofus ,^c. Ego nonnul- los alios delibabo, omiffij notioribus. Chi-onica de N gis Philofopho'um .' jlt- Qor Libelli de formula hoieftae vitae : Maxlmianus Pce a .' .^marius verfilo^u' : Viffifi aior fabularum .^fotji: ^i^or L htlli , qui dicitur Pamphilus : .A *^or Lbtlli ^ quf dicttur Fatetus . ^'tHor Libellf, qvi tncipit ; Graecorum flu dia : u4:t^or doflrinae rudium : Baldo religiofus: G-alterius de CaftAlione -ver- filogu : Matthaeit' V.ndo:inen/it DoSior G'ammaticus : Hnricus Samari/nfit ver- filogus Do Tor Gvammaticus : Gnalfredus ^4tglicut vef/iiogus : B rtrandus : Jaco- bus Beneventanus v Tilogus : Ur^o Ja- nuenft} verfilogiis : Vilichtius verrilogus: R:ha'dus Judex Venufinus tierfjlcgus : i^tlor Lil>ellf de Mori/>us M^dico^um : %4ulor LtheHi , qui incipit , A^^^olabi: Bsllinus DoHor G^ammaticus : Mantena- rius Paduanus: Proverbia metrica rxfa ordinem L^h-orum vagantia: Pfover'ia vulgaria. Qialis autem c|ufmndi Pr e- tarum guftus foref , ut Le£lori ali- quod indicium fuperfit, paucuia hacc cxcerpfi .

B

Gualterius de Caftellione Libro 4. t/ileKandreidos ,

-_..........- quae rera tyranms

Semper inefl , fregit fietas generofa de* corem .

Libro Primo:

0 quam difficile eft fludium »0» pr^de» re vultu !

Editum eft Gualterii PoCma .

Matthaeus Vindocinenfis :

Venditur arbitrium , dum vivitur ett a- lieno Sumtu, Pant tuo vtfctrt . Liber tris ,

Et haec edita puto in Hiftoria To biae Au£loris ejufdem .

Richardus Judex Venufinus Lib. 6. dt pertrafJationt nuptiarum , Cap. iS.

Saepius audivi , quod pofl convivia nen eft Co^rilium. Compos ftat bene nemo ful . Efl he-us ingenium , dape muha vtntrt receptd . Nin efl perfcBae tunc rationis homo, Turbatur cerebtum : ctffat difcretio mentis , Cui fatur tfl vtnter , fpiritus altef inefl .

Idem:

Factm fermo bonis gig^it , d'* gaudia morfiis Cordibus infundit , triftitiamque levat . Ignis aq'ia , verbifqat bonis extinguitur

ita &c,

Hujus Richardi Prgma MStum vidi in altero Codice BihPothecae AmKi-o- fianae, cuod ab hifce verbis jncipit:

Cedtrt

73

ANT12.U1T. MEDll AEVl

A

76

Cedfte faepe folet nojlro Sapitntia ludo <irc. Judex Ricardui tale peregit Opui .

Auftor , qui dicitur Pampbilus ,

O.cultare nequit jua hmina maximus ignis : 0 cultare potefl nec fua vcta Venus . Et Jua r.on jevnper fequitur primordia finis . Inceptum cafus Jaepe retardat opus .

Henricus Samarienfis Lib. 3.

Jara facies babitum mentis Jiudiumque fattiur ; Et mens quidquid agat , nuntiat illa

foris .

Interni flatus libcr tji ^ & fagina vul- tus &c,

.Auftor ifte alibi in eodem Codice appellatur Htnricus Sanvirienfis . In Florentino agro natus , icripfic circi- ter Annum MCXCII. Carmen in Libros quatuor divifum , cujus di

B

v^i fe fynctram pars vitiofa trahit , Sic taxtllorum ludum vitare mtmente , Nullam ja&uram firre quod inde queas . Ludum quemque fuge , per qutm tua perdere pcjfts .

In altero Codice Ambrofiano, ubi funt Carmina Henrici Samaricnfis , lcgitur etiam Magijiri Jacobi Tra&a~ tus , five Carmen. At minime fubiit animadvertere , an idem Abftor cf- fet , aique ifle Beneventanus . En priores duos vcrfus Carminis illius :

Uxor erat quaedam eerdonis pauperis , uxor Pulcra nimis , qua non pulcrior ulU fuit .

Au£lor , qui incipit : ..^Jirclahh

Providtt ante diem quid re&e dicere pojftt Vlr Japtens . Stultus immtdiata pr$-.

ftrt .

jni Jiam partem Chnftianus Daumius D Nolo , vtrw» doceas uxoris crtmen a-

Anno MDCLXXXIV. cvulgavit, tum Leyferus integrum edidit Anno M- DCCXXI. in Hiftor. Poeur. Medii Acvi pag. 43 i*

Au6lor Libclli de formula honejiae vitae .

i^lam prudtm fM nQn piteji , fallere non vult .

Autlor de Moribus Medicorum .

Ignari Medlci demit mtdicina faluttm ; Dum prodcffe putat , Jemper oitffe fokt.

Jacobus Benevcntanus Cap. 30.

tnare . Opprohriis aures propriis dat nem»

Itbenter .

Baldo Fabul^ Vigefimi.'

IJon uhra vires dijcant praejumere vtles i

Bellinus in Speculo vitat.'

Expertuf novi , quam multos nummus honorat , Et fine dtnariis nil reputatur horr.e,

Montenarius :

Furari famulos dominus compellit #• vatt*s .

Au6tof

77 DISSERTATIO JQUADRAGESIMAS)UARTA, 78

Auflor Libelli , qui dicitur Facetm , Cap. a.

Expendat latge fine murmure , qtiando docthit , Juxta ft*u>y> poffe , ne fua damrta Pat.

M-tniniffe etiam juvat alterius Am- brofiani MSn Codi-is, in quo ha- betur .Alhertani Cau/idici B'lxienfis 0- pus de doclrina dicendi fV^ tacendi , eompo/iium ^nno MZCXLl^. de Mcnfe Decembrii , ad Stephanum &• Vi^-.en- tium fHioi : Utm Liber Confolationit '^ Con/ilii: De amore & dileSi^one Dti df Proximi : Dc forvna vitae: De jl- tnicis , re''ufque corporalibus : De amore terum incorporalium ^c. Haec autem argumenta pertraclat fenrenfiTs tum fuis, tum ex facrarum Literarum , Scriptorumque profanorum penu con- geftis , & metro ligaris. ISi idem Au£lor appellatur Magifler ^lbertanut de SanSia ^gatba ,

Atque haec paucula accedant ve- luti mantiflfa ad Hiftoriam Poerarum Latinorum a Lilio G-eqorio Gyral- do , a celeberrimo Voffio , atque a nuper memorato Leyfero contextam . Ceterum neminem ex erudiris jgno- rarc puto , Iralicis potiffimum inge- niis debere nos tum Latinae Lin- guae , tum PoSfeos Latinae reflaura- tionem , Italofque fi non antiquita- te, certe praeftanri^ Po^ra^-um , vul- gari IralicA LinguS utentiurj, reli- quis Europae Populis praeceffiffe. Te- ftem off.^ro , ut alios praetermittam , meam ipfam Scriptorum Rerum Ira- licarum Colleftionem, ex qua intel- liges , quam mature , hoc efl ipfo Seculo XIV. decurrente, Palica gens curarir , ut priftinum colorem reci- peret Latinae Linguie facTe<; ; quod opus Seculo fubfe^uente compleruat.

Ad Hiftoriam quod attinet, ufquc ad Seculum a Chrifto nato Undeci- mum , ad eam confcribendam pauci ex Iralis fefe contulcre , aut falrem pauca eorum rronumenra fuperlunt. At iofo Seculo Undecimo, acriulque fubfequentibui , ab Ingeniis Italicis pertraftata elt H floria . Cujus rei teflem jam dedi loiuperiffiiTiam tTieam B Rerum holicarum Colltftionem , To- mis Vigtnri fepcem in folio Medio- lani abfolutara. fn hunc rem paucu- la nunc addo . Commemoratum vidi a Ricobaldo Ferrarienfi Chroni.on quoddam Mtleti. Monuit autem me per lieras Cl. V. Apoftoius Zenus, Paravii exfiftere apud Canonicos Re- gulares in Afccerio Sanfli Johannis de Viridario Beviarium Mileti in Chronicis . Conftat illud ex tabulis Chronologicis, in quibus Anni Ae- rae vulgaris a Nativitate Domini progrediuntur ufque ad Annum Chri- fti MCCXXVIII. addito Indiaionum curfu, atque Annis Pontificum Ro- manorum & Auguftorum. Praeter i- ftorum nomen , fi poftremos excipias, nihil aliud ad Hiftoriam fpeflrans ibi adnotatur . Sed profefto pleniorem Hiftoriam Miletus reliquit, quando B^eviarium 0;)ufculum illud appella- tur, ac diferte Ricobaldus nuper lau- datus ex eo referc Baptifmum Con- ftantini ultimis vitae diebus . Philippus Labbeus e Societate Jefu in nova Bibliotheca MStorum Librorum cora- memorat Libellum de Locis SanRis ^ cujus haec prima verba funt: Mile- tu> fervus C.hrifli . An ad cundttn Miletum fpe£let OpuTcuIum iftud , nemo facile ft.i^uat . Floruifle illum Anno MCCXXVIII. opinor. Porro refcio , quei in rrentem venerit Ao- fliffimo Voffio Lib. 4. pag. 318 de Hifioric. Grsecis, ubi Mileri bujus mentionem facit , eura inter Hifio-

ricos

19

ricos Graecos recenferc. Quin Lati- nis literis ille fcripferic , nulla mihi dubitatio eft . Vifum quoque mihi fuic in B bliotheca Ambrofiana Chro- nicon Fratris J acobl dc ^quis , O^dinis Praedicatorum , quod infcribitur Ittago Mnndi . Is poRquam nonnulla deliba- vic e Migifiro Pitro P.Savtenfi , a quo Chronicon conlcriptum fuifTe tra- dit , excrdium fuae narrationi facic • Cajo Caligula Imperatore, camquc proftquitur ufque ad Caeleftinum V. Papam , & initium Bonifacii Vlfl. ita ut dignofcamus , ipfum floruiffe Anno Chrirti MCCXCVI. Ego , quod multis ineptiis ac fabulis illud 0,)us fcateat, ftiloque humili ac barbaro «onfcriptum fuerit, veluti parum u- tilem foetum fuis tenebris reliqui . Nonnulla tamen inde excerpi pof- fent, fuum ufum habitura in Ifalica HifJoria. Vide BenevenuLum de San- fto Gcorqio in Hiftor. Montiffcrra- ti , qui Jicobi iftius narrationem de origine Marchionum Montisferraten- lium refellir . Voflius fupra laudams Pitrum Pi&jvienfem floruiffe fcrihit ^irca tAnnum Mille/jnium Tre.eritefjmum . Vetuttior plane fuerit neceffe efl , quando Hiftoria illius cft ufus Frater Jacobus Aqucntis, qui fuam circitcr Annum MCCXCVI. contexebat. At- que haec obiter de Hiftoria di£la fnt.

Practerea tribucnda efl Iralicorum induflriae, ac ftudiis, Graecae Lin- guae apud Occidentales reflitutio . NuUum quidem ferme Seculum oc- curret , quo ab Italia penitus exfula- rit praeftantiflimae illius Linguae pe- ritia , quum una Roma nunquam ron aluerit aliquem Graecc doftum , aptumque ad interpretandos Graeco- rum Libros. Leguntur adhuc in Co- dicibus MStis antiquae ejufmodi vcr- ftones ali^uoc , ac praecipue Operum

JNTIJ^UJT. MEDll AEVl

Se

B

D

Johannis Chryfortomi , quas & eg» non femel pr^c manibus habui. Nam praeter antiquiffimas quarundam Ho- miliarum ejuldem facundiflimi Pa- triarchae interpretationes ab Aniano & Mutiano fa6tas , Johannes Burgun- dius, Jadex & Civis Pifanus circi- ter Annum MCL. vir Graecae Lin- guae fcientiffimus , ( de quo Cl. V. Guido Grandius Abbas Camaldulen- fis egit in Epiftol. de Pandt£lis num. ip.) mulro plures ex iis Homiliis, pariterque & alia 0,)ufcula Gregorii Nyffeni, & Johannis Damaiccni, La- tio donavit . Quo etiam femporc fplenduit hoc eodem ornamenco il- luftris , H.igo Etherianus , natione Tu~ fcus , uri ejus frater ac difcipulus L'0 , a Trithemio laudarus. Adle & antiquiores . Sigebertus in Lib. dc S^riptor. Ecclefiaftic. memorat Leo~ ntm II. Papam , P~ul'um Diaconuttt Neapolitanum , ^>Ta(iafium far.cfce Ro~ manae E Itfiae Bbliothecarium , Pela~ g'um Dia:o»t'.m , & Petrum Si bdiaco- num ejifdem Eccltfiae, qui Graeca in Latinum tranftulere. Ita Saeculo Chrtfti Nono Neapolis Jch.-.nnrm Dia- conum , S.?ecuIo Decimo Ticincnfis Urbs protulit Liutp^andum , poftea E- pifcopum Ticinenfem , ambos Grac- cae Linguae peririfli.nos . Serulo au- tem Undecimo fu^ra vidimus floruif- fe Mediolani viros Gr;ecc ac Latine doftos j ibique parier ineunte Secu- lo Duodecimo Mediclanenfem Ca- thedram tenuif Ch>y'olaus , five Gro- [ulanus , ut habet Landulphus a San- S\.o Paulo, tjir Gae.a & Latina elo- quentii infi^nis . Sed potiflimum Sc- culo Chriftianae Aerae Sexto cura Cafliodorii , e Senatore Monachi & Abbatis, viri celeberrimi , Sc de re Literaria optime meriti, in Larinum converfi fuere non pauci Graecorum Libri . Au£lor ille eft in Libro dc

Inftita-

8i DISSERTATIO J^UADRAGESIMA^UaRIA, %t

Inftitution. Divinar. Literar. fe ela- boraffe , Ut Epiphanius ■vir tiifertiffi- «lus in Larinam Linguam transferret Socratis , Sozomeni , ac Theodoreti H.ftorias, & varia Didymi , & San- fti Epiphanii opera ; Muttanus Ho- milias aliquot Chryfoftomi ; Bdlator Preibyter Homilias Or>genis &c. Ex- folitores , inquic CEliiodorius Cap. g. quantos vel invenire prijcos poSutmus , vit ttuper per amicos nofirot de Graeca Li^gua transferri , vel nova cudi feci- wus . Eo quoque urgente multa tran- ftulit Dtonyftus Exiguus . Sed quando huc venimus , liceat mihi exerere alicujus pretii notitiam, cujus par- ticipem Johannem Hudfonium , vi- rum inter magnae Britanniae eruditos Clariflimum oiim feci per literas , antea quam is evulgaret Opera Jo- fcphi Hebraei . Fetierac ille a me , ut quid fentirem de infigni Codice Ambrofianae Bibliothecae , ubi ^n- tiquitatum Judaicartt>n Libri Latine rcdditi continentur, ad fe perfcribe- rem . Codictm illum non tam vene- randa vetuftas fumme commendat , quam Chartae raricas j quippe is ex papyro feu philyra Aegyptiaca com- paftus , edacitatem temporis hucu- fque evafic . Mabillonius pag. ii. Itincrar. Italic. poftquam plurimi ae- ftimandum Codicem hunc pronuntia- vit , haec fubdit : Q^tem utique cum tdita Rufini verfione libenter contutijfe- tnus , fi eatn Mediolani recuperare nobis licuiffet. Guilielmus Cave in Hiftor. Literar. de Rufino fcribens, Mabil- lonii confilium truftratum hac in re fuiffe vehementer doleC , atque uti- .nam , ait, quod in animo habuit , cunt edita Rufini verfione contuliffet Vir e- ruditijjimus . Rem cgo, quum Medio- lani agerem , olim praeftiti , hoc efl: vulgatam fub Rufini nomine Jofephi verfionem cum eodem Codice contu- Tem. IX.

li, & utramque fimul confentirc fta- tim animadverti. In eo Codicc nul- la Rufini vulgo crcditi interpretis mcntio : quod Puteanus , Hottinge- rus, & alii arbitrati effe videntur , Primo loco ibi leguntur nonulla Lib. VI. ac X. fragmenra , tum pkraque c Libris VIL VIII. & IX. dcfumta. Nimirum vitio iJlius, qui folia cora- B pegit , Hiftoriae invcrfus eft ordo , & quaedam ex Libro 0£lavo praepo- lita funt Septimo , & nonnuUa cx Nono praeeunt Oftavum . Ica veri cum vulgatis Libris MStus Codex concordat, ut vel ipfi errores utro- bique occurrant . Cujufmodi mihi vi- detur effe, quod Lib. VIII. Cap. V. vificur, ubi Dionis Hidorici mentio eft . Is in Graecis Codicibus A/oV appellatur , ac proinde D/^y redden- dus fuit , non Dion . Fortaffe Jofe- phi Interpres unum norat Dionem Caffium celebrem-Hiftcricum , eum- que illic mcmorari cenfuit , quunn tamen Caffius longe poft Jofephi tem- pora in vivis egerit. Praeter aliquatn in Capitum diftinclione differcntiam , habet Ambrofianus Codex finguli* praefixam Epitomen : quae fane in Graecis exemplaribus legitur , fed ia editis defideratur .

Kufinn tributam dixi cjufmodi ver- fionem ; atque in ca opinione fucre Gerardus Johannes Voffius, Mabillo- nius , Caveus, Du-Pinius, aiiique Clariffimi viri. Philippus ver6 Lab- beus de Scriptorib. Ecdef. in opi- nionis vulgatae fubfidium ufus cft vetuftate Codicis Ambrofiani , ita fcribens : Rufinus Jojephi Judaicarum ^ntiquitatum Librns viginti rtddidit Latine , quae excu/a haberttur faepius .' eorumque e^^emplar dicitur effetvari Me- diolani in Jltde San^i ^wbro/ii f ita ille pro Ambrofiana Bibhotheca ) Longobardicis /criptum literis . Conra- F diK

^i

dus qaoque Gefnerus in Biblioth. de Rufino hac c habet : Jofepbum conver- sh in Latinum , cujut originalis e/i Me- ^iolani in Sanli ,Ambrofti fano , Lon- gobardis cbaraTerihus curiofiljimis . Ve- rum aliter fenfiflent dofti * anrca Vi- ri , fi hac in re diligentius expendif- fent Gennadii filentium . Rufini lu- cubrationes univerfas minutiffime de- firipfit ille in Catalogo lUuftrium Virorum , enumerans Latio per eum donata quaedam Bafilii Magni , Na- lianzeni, Clementis Romani , Eufe- bii Caefarienfis, XyQi Philofophi, Evagrii, Origenis , ac Pamphili vo- Jumina. Sed ne gry quidem de Jo- fephi interpretatione . Deinde nemo ron agnofcat , quantum diflirnilitu- dinis in ftilo intercedat inrer germa- na Rufini Opera , vulgatamque Jofe- phi verfionem . Eleganti plane inge- nio praeditus Rufinus in iis , quae fcriptis niandavit, non vulgari elo- quentiae ftudio eft ufus. At in Jo- fephi verfione non elegantiam tan- tum defideres, fed etiam Romani fer- monis caftimoniam, quum tanta ple- rumque verbis & fenfibus rubigo, ac etiam barbaries, infit, ut inter- pretem facile perfentias iis fcripfifle lemporibus , quibus Latina Lingua cum barbaris vocibus ac gentibus communione inita exfpirabat . Nequc ejufmodi infelicitatem fiili ignoravit, qui Frobenianae editioni verfionis hujus Anno MDLIV. Praefationem addidit . Tam multa , inquit , occur- runt , ut mihi fuboriatur fu^picio , quo- fdam fuos pannos alieno optri intirte- ftuiffe , aut banc interprttationtm Hon tffc Rufini ; aut fi efl Rffini , non ef- Je illius , cui ctrtamen fuit cum Hiero- nymo. Ifaacus ver6 Cafaubonus in E- jtercitatione Prima , nura. 34. ad Ap-

ANTlj^UIT. MEDIl AEVl

84

B

r"

parar. Annal. Cardinalis Baronii ,

quamquam Rufino interpretationem

hanc abjudicare non fuerit aufus ,

eandem tamen multis in locis ad

infaniam ufque appellat ineptam .

Cujus rei caufl^am hanc adferc, quod

corruptijjimos nadus Codicei , &" jndici»

Crittco de/iitutus , quiiiquii ittventt , ex~

primere efl conatus . Sed quis jam tan-

dem illius verfionis Au6lor? Caffio-

dorus , five Caffiodorius ( uti fcri*

bendum contendit V. Cl. Scipio Maf-

faeus Marchio Veronenfis , qui pri-

mus illius Ccmplexiones ha£lenu5 dc»

fideratas in lucem deduxit ) CaSio-

dorius , inquam , de quo nuper fuit

fermo, hanc ipfam aetate f u^ , hoc

eft poft medium Seculum SexEunt

llruendam curavit. Accioe, quid il-

le fcribat in Libr. de Inftitut. divi-

nar. Literar. Cap. 17. Joftpbus patne

ftcundus Livius in L--'ris u^ntiquitatuv*

Judaii-.arum late d(ffi*lus tfi , qutm pa-

ter Hleronymus fcribens ad Lucintun*

Botticum , propter magnitudintm prohKf

operis a fe perbi/^et nott potuiffe tra»-

sferri . Hmc tamtn ab amicis nofiris y

D qui tfl lulnit ffimus i^ multiptex , ma-

I gno lakore in Libris viginti duol^us

converti fectmus in Latinum . Sed cur

Libros XXII. Antiquitatum Judaica-

rum Senator appellet, qai XX. tan-

tum in cur£lis Codicibus numeran-

tur, fi quifquam petat, refpondco^

in hanc fummam cadere duos quo-

que Libros ab ipfo Jofepho contra

Appionem Grammaticum confcriptos*

nam & ilU TieA ccp-^cctOT^TOi \'>i%ociWy de ^ntiquitttte Jud^rotum infribuntur , & cum Libris Viginti Judaicarum Anfiquitatum vcluti Apolrgia con- ntftuntur . Addit Caffiodorius : Qui etiam ( Jofeohus ) G" altos Lifyros Ca- ptivitatis Judaicae mirabili nhore con-

feri-

• Nunquid ob id non (fofti etiam poflea ? Forrsn ex pluribu5 Typographlae meadie unuua eR hoc . Verbum antea poit diHgentius infra conlocari debuit.

85 DISSERTATiO QUADRAGESIMACIUARTA, 85

fcripft: . QHorf.m tramlationem alii Hie- A ronywo , alii jf/Yibtofio , aUi deputattt R fim : q:'.iie dum taltbus adjalbitxtr , otnntio dtHQnis (xitKiae tntrita dcda- rant:tr. Loca haec vidit Voflius Lib. 2. Cap. II. cie Hiftoric. Latinis, & tamen non fat fibi cavit a quodam errore , quem praeterire nolim. Satis , inquit il.e, mirari non pcffum , javn Utnpore C^jfioiori dub.tatum fuifje , u- jB trum Rufinus , a» alius vtrtijfct Libros de Betlo Judeico , Immo creditum eji , tran lationem eorum Lthrorum non exda- re , ita ut Cafffoiorus eos verti curarit ab amicis . Urique Caffiodorii tempo- ribus , ruinam adfcribenda foret in- tcrpretatio Latina Librorum de B:l- h Judai:o , dubitatum fuit: at il'am verfionem periiflTe is nunquam fom- niavit, eoque minus aliam ab ami- cis fu s elutubrandam ipfe curavit. Quod de fu^ai:i> ,/iitiquitatihus , Li- brilque Jofephi eontra ^ppionem Se- nator retulit , male ad Libros ds B Uo Judat 0 Vcflius pertinere exifti- mavit. Itaque jam perfpicuum cft , ron Rufino Aquilejenfi amplius, fed Caffiodorii amicis , puta Epiphanio, D Aautiano, ac Bellatori , tribuendam eflTe vetuftam ^ntiquitatum Juda!:a*um verfionem , neque juftam Cafaubnno aliifque cauflfam fu^flfe , cur eun^dem Rufinum tam acerbe propter opus non fuum exdperent, ac veluti ine- ptiffi-num ac futiliffimum Aiftorem traducerent. Ceterum quum Rufinus a nonnuHis antiquitus creditus fuc- rit, Ctffiodorio tefte , Fnterpres Li- brorum de B llo Judai:o ( quod tamen Gennadio minime vifum eft ) hinc etiam ftftum , ut recentiores incau- tc, & prorfus fine ullis tabulis, eum Verfir>nis quoque ^ntiquitatum Judci- larvm au£lorem fuerint commenti. At- que haec omnia ncs denique m^^ni- Ujs faciunt, Ambroliani pretiofiffimi

Codicis actatem, non a Rufini tem- poribus, fcd a Cafficdorii , eflfe ar- cefTendam; quanquam fimilitudo cha- rafterum in aliis Codicibus a me adnotata mihi perfuaferit , ferius quoque Codicem illum fuiffe exara- tum, & l^jtftare pofius ad Seculuia Vulgaris Ejiochae Oftavum.

^ Alteram quoque vetufiiffimarn Grae- ci SLtiptoris verfionem invenire olim mihi videbar in altero Ambrofiano Codice: cujus rei H.ftoria Literaria cxjjofcit, ut aliquam mentionem heic faciaip . Scilicet fcfe mihi obtulic Codex membranactus in folio, lic^t mendis alicubi fcatens, tantae taroen vetuffatis , uti charafterum forma prodebat, ut ante rciingentos, immo & nongentos annos, cxaratum opi- narer. In Ambrofianam Bibliothe- cam e Bobienfi , cura celeberrimi Cardinalis Friderici Borromaei , tran- slatus fuerat. Ibi Sermoncs feu Ho- milise non paucae legebantur, qua- rum Auftor in fronte Libri Sancius Severianus infcribebatur , Epifcopus videliceC Gabalitanus , qui circiter Annum Chnlfi CCCXC. fumm^ e- loquentiae laude claruit infer Grae- cos , ac primum amicitia, tum diffi- diis inter ipfum & Sarftum Johan- nem Chryfoflomum fdmofus evafic. Multa de eo habet Ecckfiaffica Hi- iloria; multa , qui de Scriptoribus Ecclefiaflicis egere . Ad ejufmodi Ser- mones exfcribendos e vefligio advo- lavi, editurus ali^uando ad publicae eruditionis incremtntum , quum eum parentem habcant , qui Gennadio Cap. 21. de Viris Illuflribus, appel- latur tn Homiliis drclamator admirahi^ li^ . Veriim in medio curfu haefi , & mihi e manu calamus excidit, ubi fingulos ferme Sermones illos depre- hendi jam editos fub nomine Sanffi Petri Cbrfjologi Arcfaiepifcopi Raven-

F a na-

87 ^NTI^UIT.

Batis . Scd qu*s , inquics , illorum re/era Au£lor fuu , Chrifologus-ne , an Se^erianus? Ego ante omnia fta- tuendum heic cenfeo Catalogum Ser- monum , in Ambrofiano Codice ex- fiftenfium, & Severianum Auftorem prseferentium . Praecedir ihi revera Catalogus Sermorum LXXXVHI. e quibus ramen XlX. in Codice defi- dcantur .

Capitula Sermonum San£li Se- veriani . Ideft:

J)e homtne a natlvttate caeco.

De RefurreSlone Domini fecundum JAatthaeum , Sermones II.

De R'fafredione Domini fecundum Miirctim . Strmotes II.

De R'ft*rredie»e Domini fecundum L'tcam , Sermones II,

De Evangelio fecunduy» Joannem.

De muliere peccatrice fecundum Lu- eam , Sermones III.

De eo qtiod dicit : Ego fum paftor bonus .

De Matthaeo de ^varitia,

De muliere a profittvio fanguinis turata .

Df fervo Centuriottis .

De Jeftinio Qfinauaj^r/imae .

De Jejunio e^ Eleemofynis .

De laude ,

De Matthaeo Publicano .

De Nstale E:cle/tae .

De taude Epifcopi .

De o*dinat'Oiie Eoifcopi .

De Natale Domini fecundum carnem , Sermones II.

De frif;a Domini in %/4egypto ,

De Pifcha Sermo .

De Patre ij^ duoltus filiis , Sermo- nts IV.

De ViUico iniquitatis S-rmnnes II,

De fcandalis , quod impoffibih fit ut non veniant.

MEOn AhVi

\ De Evangtlio: i

88

peccaverit in te

B

D

frater .

Ds Paf:ha idf.m ,

De jfibore ftci .

Di R'fMvre8 ione Domini fecunditm Joannem Sermoises III.

Dt Divite & La^aro.

D'- Eptphania.

De K itendis fanuarii.

D^ Fide , cum Praefatiene , Serme- nes lU.

De Unitate Bdptifmi .

De inlicito Baptijmo .

De aequatitate Chrifli & Spiritus San&i .

Di Oratione Dominica expo/itio .

De Symboto (^ Oratione pro Pent»» cofie , Sermones XII.

De Kalendis Januariit .

De Jeiunio Strmones V.

D: ftfjione Domini , transfretare DU fciputos .

De regione Gerafenorum .

De eo , quod Dominus dormiebat in navi .

De prcfl-4vio fanguinis tntilieris .

De irfirmitate tnutierii annos XVIIT,

De Zacharia Sermones II.

De diverfis parabotis .

De Chriflo cum Dijcipulis afcendentt in navi .

De .Apoflolo traBatuum Sermones IX,

Sunt omnes Sermones LXXXVIII.

Sed cuinam reapfe cjufmodi Ser- mones tri^^uendi funr ? Epo dffiile controverfiam dirimi po(Tc cenfeo . Severianus antiquiffimi Codicis au- florirarem pro fe haber , eumque Lihrum celebris Bibliotheca , undc prodiit, faris commcndat. Dedi in DiflTertarione proxime praecedenti Ca- talogum verufliffimum Bobienfis Bi- hliothecae. Ibi inter alios recenfetur Liber Sanifi Severiaii . Eundem puro, at^uc inveflum in Ambrofianam Bi-

blio-

8^ DJSSERTAUO £)V i

bliorficcarn , dc quo nunc mihi eft fermo Ji.-n ver6 conOat , idque c- tiam monui in Praefjtlone ad Ser- mones Sanai M-sx mi a nr.e evulga- toi Tnmo IV. Anedotorum Larino- rum * . fcilicec olim permiXtos faci le fuifTc Sarftorum Patrum Strmo- nes , dum quifque Homiliarum Li- brum f.bi pararer . Hinc confulae Ambrofii Augoftni , Miximi , Chry- foftomi, Leonis, aliorumque Homi- liae in antiquis Codicibus . Fieri pa- ri ratione potuit, ut congerentes Pe- tri Chryfologi Sermones , cum iis Scrmones quoque cnmmifcerent Se- vcriani Gabalenfis Epifcopi Seculo V. latinitafe donatos . Et sntea quidem Chrifologi tdicores adnotarunt ad e- jus Sermones 149. & 151. eos a quibufdam Brato Severiano Epifcopo tribui. Et quamquam id immerito fjftum fcribant, nulla mihi tamen dubitatio eft , quin idem Sermo 14^. Severianum Au£lorem habuerit. Ne- que obftat Chryfologi flilus fioridus, & horum Sermonum facics Latina, nihil nativitatis Graecae praefeferens . Nam & Severiano non difpar fuit ftilus , atque ipfe quoque antithetis dele£l^batur , & concifo dicendi ge- nere. Lege eumdem Sermonem 149. imprcfTum inter Opera Graeca Chry- foftomi , & infcriptum de Pace ^ ab antiquiffimo Auclore translatum , at- que ibi comperies non abfimile di- ftionis & fencentiarum genus , at- que ibi verfionem e Graeco fa£lam minime, ut puto, fubodorabis . Ma- billonius quoque pag. 124. Itinerarii Iralici , poftquam Ambrofiani hujus Codicis menticnem fecit, fragmen- tum adfert Sermonis ejufdem Seve riani in CaCncnfi Codice latentis. 0,rum ovo fimilius non utique de-

• Nobis Tom. XL P. IL

DR

A

B

prehendss . AJ hacc inter L bros , quos Dtfiderius intlytus Cafiaenfia Abbas Monafterio fuo comparavit , quos in Chronico Cafinenfi Lib. j, Cap. 6^ reccnfitos h^bemus , occur- runt S'-ymo»es Severiati , utique La- tina Lingua donati . Praeterea olina non fecus , atque temporibus noftris, tam periti Graecorum Librorum in- terpretes fuere, ut nil Graecae ori- ginis in eorum verfionibus appareret. Cujufmodi fane dicendus eft E.fftha- tius , vtr Hifertijfimus , a Caffijdorio laudatus Cap. primo , de Inftitut. di- vinar. Lirerar. qui opera quacdam San&i Bafiiii ita tyanflulit irt Lati- num , ut ingenium doEiiffimi viri fa- cundiae fuae viribus atquiparaffe vidta- tur . Anianus quoque, & Mutianus Scholafticus , Homilias non paucas Chryfoftomi Latio donarunt Seculo Chr. Quinclo & Sexto . At contra Cbryfclogus cx unius tantum Codicis , quanquam antiquiffimi , auftoritate contraril, minime videtur fua pof- feffione privandus . Jamque illius Ser- mones coIIe£li Ravennae in honore erant circiter Annum Chrifti DCC- XV. Nam , ut fcribit Agnellus in Pontific. Ravenn. Tomo II. pag. \6/\.. Rer. Italicarum , Felix Archie- pifcopus morti proximus Homilias fuas comburendas juffit inquiens ad- ftantibus : Hahetis Librot Cbryfologi Petri , qttos videtis , & invenieti, . Hie luculentifjime fcripfit . Ipfum tenett . U- timini , ut vohis placet . Quid ? quod ne ipfi quidem Ambrofiano Codici nimium fidere poffumus , quandoqui- dcm ibi fragmenta ttia leguntur , nondum edita , quae multo aequius Petro Chryfologo, qu^m Scveriano , conveniant . Ego illa in omn'um commodum heic evulganda cenfui .

. Fragmenta

9^

ANTIQVIT, MEDII AEVi

9^

Fragmenta Homiliarutn Severiano GabaHtano Epifccpo tributarum in Codice Ambrofiano .

Incipit de jejunio Qainquagefimas.

SUfcepturi fanSlum Qusnquagefimae de more jejunium , Jcire debcmus , quia ^uod corpoYibus humanis nitrum prae- /iat , boc jejunium confert mentibus Chri- ftianis , fenfuum jordes mundat , delida lavat animottim , diluit cordis crimina , maculas cordis tollit , &" ad candonm c^flitatis homir.em totum miro jplendore ferducit: & fuut ver omnes tcmpefta- tes premit li^ compefcit tumultus , fere- nat faciem coeli , dat pacem terris , ac totum Mundi corpus hrumati fepultum morte vitalcm vo:at & fufcitat ad vi- gorem . u^tque ita jejunium ccnfii&us o*nnes fedat , inembtis pacem reildit , ac fvigere negligentiae fcpitas ctque tnor- tuas mentes fu:cendit , atque animat to- to calore virtutem . Jejunium Frater efl humanae gubernaculum vitae .' regit to- tam ncftri corporis navem , cor in alti- tudinem levat . ^rboris ahftinentiae /«- m''us vtla tendit , animorum remos a- ptat , i^ firiceritatis finu amplo totum fuperni Spiritus tvocat e?- invitat im- pttlfum , ac /ic inter iftos Mundi fi^ffus Cir- difcrimina ifta vitae ratem noftrae tamis ad totam divini portus dirigtt ae pervehii manfioneHi . Clamat ^poftolus : N'3X praeceffit , dies appropinquavit : aKjiciarrus opera tenebrarum , & in- duamus nos arma lucis , fic ut in die honefte amhulemus. Non in commef- fationibus & ebrietatibus , non in cu- bilibus & impudirifiis , non in con lent'onc , & aemulatione, fed indui- tc Dominum Jeium Chriftum , & carnis curam ne fereritis in concu- pifcentiis. M* p>ae:fjit , dtes appro- finquavtt , Diet tjl vftae fvtma , nsx

A

B

D

eft irAago mortis . %Ad tenebras duclt II' l.t , ad luctm reducit haec . Stpelit fetn- per illa , fufcitat ifta ftmper

Incipit de laude Epifcopi .

GRata vobis C^ votiva felemnitas ad vejtrum me conventum invita- mento , Sandi Patres , gratanter addu- ait , ut hic quod vobis trat tx Dei fe- ftivitate gratifjimum , mihi fuerit & ve~ ftra devotiont jocundum , SanBique Spi- ritus exbortante Pfalmifla pari vobit cum gratulaticne concinete indicens : Ec- ce qukm bonum eft & quim jorun- dum habitare Fratres in unum . Lae- ta dits eft , tenena ttmperies , crnat'ot E,cclefiae facits , fimul^ue beatiffimi Pa- pae gratus afpe^us . Huc ergo convenit bodie deledabilis Rcclefiae rmtltitudo , bu: undique probata fraternitas , ut id , quod grato concipiebat auditu , frueretut ajpe&u. Q^ti enim tam ftrus tft , aut ita religionis ingratus , ut Gratum Pon- tificem nen requirat , in quem gratla nomen contulit , & meritum fignanter expnffit ? & ita perfonam fui decoris cftendit , ut in publi.am nctiontm fpe- ciem produceret , quae latebat ? tffrt e- nim ctlata gratia , fibiqut nota tantum- medo , Juo vocabulo Juoque munere fi- gnarttur , ut anulo figillum cera mani- ffftat impreffum . Nec patitur cbfcondere quod accepit . Et ut auri n:etallo infi- gnia fotmantur ^ugufit , parvoque te- netur in numt>o , quod tnaximo d<lata- tur imptrio , fic ttiam facra praehitut Ep'ft'la, quam monrtalis incudo figna- vit , & anita venetur a Judlce qi im legatur . Idcir-o cotnpetenter audit i^ dii.it: Signatum eft fuper nos lun-ea

vul.uft

fi DISSERTATJO ^JDRAGESIMA^U iRTA, ^4

vultus tui, Domine. Tam^uam Li-ga- tus Urtigcmti Dii, datus in fignunt te- flamtnti , »»» lucem gentium dejlinattts . Ergo , Fratres carijpmi , fequamw iftum gratias praevium quocumqtte Pafiorem , aui nos in awoenam Paradifi regionem Pontifex eledus inducat , &■ inter Euan- gelica tonorum ligna conftituat , ut plantati jttxta dtctttjus aquarum , frudtt titHareo menfam noftro demus in tem- B fore, Hahet enim Moyft gramina, man- ttam caeleftis annonae , nedareo rort cort- csptam , niveo fcrculo candore digijlim , mtiltipliii prandium fapore condittim . Ha- btt itaqtie pafcua gratiae fpiritalis , ,A- pojlolico rigatu polltntia , panem vivum , qui de cotlo defcendit , <^ calicem falu- taris aeterni . Potens eft tnim ignire fri- gidos eloquio Propbetarttm . Potens eft G etiam temperare ferventes . Eft illt per D':i gratiam columna d^ nubes .' rtubis inttff ditm y celumna ignis in no&e , quae ^ vitae noftrae praeftet umbracu- lum , (i)' mortis exjiinguat horrerem .

F-'lget in tenebris , adfpirat in

anoque miniftirio prarcidentes umbra non deftt in die , cum deftt in noSie : difcu- tit enim tenebras , & avertit ardorem , D tte quis ohfcuritate caecatus exoybitet , eut radiis adfiiHus intereat . Et cum fingulis ohviet , ac diverfa componat , ut/ifqtit placidus , utrifque fit gratus ge- Kiino tnunere natura praeftantior aliud corr.mutat e» alio . IQax in flimma, &• dies in umbra fuccedtt , eaque procuran- te gratla nullum triflitiae caligo confun- dit , nullus ullo furort candefcit , unde merith eredimus i^ veritatem per Jefum Chriflum f.Mam & gfatiam , quae mo- Ji jufiitia , modi natio , nonnumquam btatitudo faeDe miftricordia nuncupatur . G atia 'fvflifi:at impios , e^ vDcat ea iptae non fori* , Omnes tnim ptccaverunt & tg'nt glorla Dfi . Donat indigni' , ^ ur\o mnmento latronem purificat &" ceronat, Eodem modo mijerttttr inmeri~

tts , C9" miferationem faam tribuit oiia" fis . ^braham quippe patrem ncftrum gratia praevenit , ut crtdcrst , heredtm» que fecit mundi ex flsrili , cttm jam Jamtjue pariter fenio maicttiffcat . E* auditu fides efl . Fides autem per ver- bum Dei , ne quis aliquando glorittup in proprio , dum totum pojfideat alie^ ntitn . Quid habes , inquit ^poftuhts j quod non accepifti ? Commendat autent Juam Caritatem Dtus irt nobis , ut <«- more ftrvando depofisum gratuito confe- quamur impetium , & ficut abundavit ex erroie peccatum , fuperabttndet ex rt~ demtione juftitia . Stipendium peccati mors , ab ,Apoflolo dicitur , & gratia Dei vita pronuntiatur aeterna . Quid eligas , agnovifli . Civis tffe debes , ex barbaro deponere piraticam , fubire mili- tiam , tyrannicum adverfari flipendium , Si regalem concupifcis annonam , cur «- na cervice duo juga portare contendis P tAliud tibi Diabolus , aliud Chriflus impofuit . Illum amarum femper & gra- ve.' Juave Jtmptr &" leve iflum, Chri- flo docente , cognefcimus .' Jugum cnim meum fuave eft , & onus meum le- ve eft . Unum ergo pro/ice , ne fub u- troque drficias , & incerte labore diftra- Bus alterum patiaris infeflum , cum ne- queas alterum habere prcpitium , tnagi- fque fub /ugo ptccati moriaris opprcffus, ubi futris a gratia Salvatoris ahjun- &US . Jtb hac trgo gratih quifque di- fcefferit , ipfe fibi praeftat ingratiam , parique modo gratus offtnditur , cum fe contumax experiatur ingratum. Nunc i- taque queniam Gratus efl Pontifex , C^ gi'ata confecratio Sacerdotis , aff~{lum Grato reddite , Gratumque gratificate Pontificem . Tu quoque , ventrabiHs Pa- pa Grate , D:o grate , Clero grate , Fi- delibus C^ Populis untverfis omnibus omnia faffus, ama pervigil , &" excita dormientes , amplfflere proprios , invtta txtrantos, tflo crtditor inopum , dehitot

95

A-NTJPUIT. MEDll AEVl

elc ioram , ut- ai paUtm gyatnm gnta A w^zdtltudb filionitrt convertiat , C?" « [ari &o Patre Gmto «?;//»> umquam dijcedat 'ingratm . Explicit .

Incipit de ordinatione Epifcopi.

r

NEmo miretur , fi fancla E:cltfia , /? •virgo materque numerofas fo- ■hoUs catlefti foccunditate diffundtt , ipfa j B fihi partariat , gentret , pariat ipfa re-

iiores , quando concubitus nefcia ■

obfcgenitatis ignara , corruptionis expers ad formam pudicitsae , ad caftitatis e- x:mplum , ad Virginitatis infigne , quae folo forc cathfli ore conctpit , ore par- turit , Ofe gtrmina cafia componit ^ ore fibi Ducts format , ore fibi Rtges ipfa generat ^ producit , ut proprio fubje- da pignori caritatem doceat , obeiien- tiam monftrtt , vitae ordinem tradat , agtndis rtbus infiituat difciplinam , glo- rioft operis ofttndat a(ft£ium . Suhjecla, dixi , * propitio pignori , quia rrantt li- iertas voluntaria fervituti / confufa ve- rh dominatio quidquid eft libtrt»tis a- rnittit . Meri.^ ergo vtntrahtlis EccUfta nielut apes illa oris fui ttfllmonio dtle- git fibt & gtnuit ipfa Paftorcn junio- rem ceteris , ut ei juxta propheticam vo- eim pro patre filiui naferetur . Pro pa- tribus tuis nati funt tibi filii. Con- ftitues cos principes fuper omnem terram . Juniortm dixi non fapienta , fed attate . Cettrum g'avitate , fcitntid , tnortbus , difcipUni omntm e*h'b't f'ne- &uttm. Et quia bodittno gtrmini apta rvtmus apis txemplum , quae p>o<iuSia de caftris agmina vo.e movet , voze au- cit ad ftdes proprias ^- ad to.um duLiffi- tni cperis & quietis , /am nos tacere eonvtntt , ut natus P ftor fuae ve:i) itt divinis tloquiis dtt damortm , quattnus mgmtn Domini cum juo tntvtat exortu ad alvtaria prcpria comitante Dijmtno mox rtveiet f mox reportet. ,, Qualiter

9^

„ autem , Fiatrcs, cunabulis ib ip- ,, lis per ipfos aeiatum gradus Ec- ;, (lefiafticis onus altcndit cffi iis • ,, quia mihi dicere longum tft, fi- „ cut dixit Euangtlifta: aetar«m ha- „ bet ipfe- pro le loquatur. Enplicit, Haec inquam rt6lius Ch.yologo, quim Severiano adlcribantur . Nam Gratus ilie Eptjcopui , cujus enco- mium hcic habes , Latinum potiiig nomen quim Graerum fonat , ac proinde Latinum Ejilcopum Latjrus Antiftes lauddffe videtur. In ttrtio quoque fr«gmento anin- advertenda iunt ea veroa de novo Epifcopo di- £la : Quaiiter autem cunabulir ab iplit per ipjos attatum gradus Ecltfiafticit onus afcendit tffi.iis , quia n.ibi dictre longum eft , fi:ut dixit Euangtlifia .' ,/f:tatem habtt ipft : pro (e loquatur , Atqui fermo 165. inter Opera Chry- fologi , de conjtcrationc Ptojttii Epi- fiopt Firoiorntlttnfts , de quo nulla dubiratio eft , quin fit Chrifolcgi , parem habet ioquendi formam . nem- pe : Q^it.liitr auttm cunahulis ab ipfts gradui E Jcftafticae militiae confcinde- rit dr cfft.ta , quia mihi dl-ere lengunt eft , ficut dicit Djniintn (rvflius Euait- gilifia ) attattm habtt .• ipfe pro je le- quatur . Ergo Ambrofianus Codex ea praefert , quae perfuadere poffint , reliquos etiam Strmones Petro Ch,y- iologo, non autem Severiano , effe tribuendos . Sed de hoc fatis fuper- que. iUud conftat , non ita praefra- fte Codicit-us MStis, etiam mulra vetuftate venerandis , fidtm unquam e(Te habendam , quum Libri alicujus Auftorem praeferunt, ur meiiori fen- tentiae iov.us minime relinquatur, Siiius enim , & alii Codicts , & ar- guuicn um Libri , Scriptorefque ibi laudaii, & res , ac tempora, quae illic occurrunt , Critico homini per- iuadere menid poffunt , ac in^erduai

debent ,

^7 DISSERTATIO ^UADR

dcbent , ad alium Scriptorem perti- A rere Librum . Etenim quicumquc veteres Codices non leviter verfat , aut Criticorum difputationes folicite kgit, facile intelliget, muha in Li- brorum quoque titulos vitia irrcpfif- fe, five cx hominum incuria , five etiam ex malitia. Quod poflremum jnnuiflT'; me non poenitet : luculcnto facis exemplo ad aliorum eruditionem confirmatum volo. Edidit Matthacus Radcrus , vir celeberrimus e Societa te Jefu , Chronicon Pafchale, five A- lcxandrinum , Graece cum Latina Interpreratione , Anno MDCXV. Mo nachii. Praefto illi fuit exemplum ad- fervatum ( uf vcrbis Clariffimi Du- Cangii in Pracfatione ad idem Chro ricon, Parifiis Anno MDCLKXXVIil C recufum utar) i» Btvltotbeca ^hgu/h- na , tnantt xAndreac Dizrmarii t/4ntiqua- tii defcriptum , proinde litera recentiori , ttt teflatur Radtrus , C^ a Sylburgio tn- gitita fe» attreis Solaribus tmtum , i^ Hoefchdio donatum , ab ecdem Hoefche- Ito Rtipublicae deinde t^ugttflanae obla- tftm , ex quo Ijaacus Cajaubonus plera- que cxcerp/tt , quae non femel in Nstis ad Capitoltnum laudat . I/iius porro ^n- dreac Datmarii , quem G^aecum Merca- torem indigitat , meminit idem Cafau- hortus , a quo Je tm-ffe tefiatur Librum Julii ^fricani de Bellico apparatu , & fyagmentum Pttri ^lexandrini de Pa- fcbate ^ unde non tnodh illius aetas per- eipitur , jed '&' dubittas oritur , an is tx Romano exemplari Chrcnicon txfcri- pftrit , fiquidem tx Gratcia metcator ia Callias venerat ; nifi forte fuerit ex il- lis ^ntiquariis f^aticanae Bihliothecae , ferc frmpcr nationc Gtatcis , qui ex il- liui Codicc batcct qualtacumqut fibi tvan- fcripfrrit . Hscc fufius referrc placuit , Mt Ltftor mafure ir.rciligat , An- Jream illum Darmarium lucrum fibi « dcfcriberdis ac vcndcndis Libris Tooi. IX,

AGESmAJ2UARTA; pS

conquifiiffe Et fane vix ulla tfl es

infignibus Bibliothecis , in quam non

irrepfcrit aliquis cx illius Codicibus

Graece fcriptis. Habet ex iis alic^uoC

Chriftianiflimi Rcgis Bibliotheca, te-

fte Clsrifs. Montfauconio in fua Pa-

lacographia Gracca . Habct & non-

nuHos Ambrofiana: plures ctiam Scq-

rialcnfis, & Sabaudienfis Bibliothe-

cae • in quibus falfi tituli Graecis

Libris appofiti funt, ut cariori pre-

tio venderentur . Et certe nunc ho-

mini detrahenda perfona tft. Scilicet

is fuit Faifarius pcrditiffimus, qui

fcrme omnibus, quibus merces fuas

caro vendidit , fucum fecif. Eft mi-

hi Cataiogus MStus rariorum Codi-

cum Graecorum manu fcriptorum Bi-

bliothecae Regiae Efcurialis, quem

David Colvillus Scoctus , vir doftif-

fimus , ante annos centum exaravit .

Accipc quid ille hanc in rem ha-

beat , atque ex ilhus adnotationc

profice . Petro , inquit , ^^ltKanaiin»

Epifcopo attributa Hifioria Ch>onolegica

ab ,Adam ufque ad Heyaclium juniorem ,

quae tamen tnanu Scriptoris recentierst

attrihuitur MarceUino ■vel Hippolpo .*

fed nullius tamen effi potefi • nam illi

omnes Heraclium praictffere . Non efl

Gforgii OEcumenii , ut ex collationt di-

dicf &c. Fofi multa alia fubdit: Grae-

ce (ir Latirtt cditui tfl Liber a Paire

Matshaeo Radero Societatis Jefit ex Bi-

bliothecaf .Auguflanae Codice , quem .An-

dreas Darmarius defcripferat . Sed btt

slle idem fcele/lus fuit , qui utcumque

illa tx Codice dtfcripfirat in H'lpania ,

& titulos illos proflituerat , Vtrcrttm

peffimus , qui nihil aliud habtbat , ttifi

profHtutre Libros fiBis titulis , quos

Jummo pretio divtndertt Principihus . In-

numera fcelera illius detexi &' notavi /

qui praeter falfos titulos , quum aliq«id

dtfcribtndum erat . definito prttie inte-

gri Libri , ensittcbat tnulta btic atqu»

G «///>

99

ANTIPUIT. MEDU AtVl

illi: in midto optre / tjuum contra dt- jcribendum erat , ut numerarentur folia , infinit.-i alia inferebat ^ ut repleret pa- ginas . Nec Graece fcithat ^ iir »e unam quidem paglnam fcribebat fine pfeudo- graphia . Uno verbo .' ita fcelejiKS erat %Aitdreas Darmarius Epirota , ut nihil illi credere debeamus , nec titulis ejus . Haec David Colvillus , quae cautos literarum amatores efficerc jam de- bcntj neque enim ejurmodi fumorum propolis atqu: impoftoribus caruere Saecula anriquiora , quia nunquam defiere, qui c fraudibus lucrum ca- ptarent.

Atque heic Leflorum examini ti- tulum Codicis MSti , quem Ambro liana Bibliotheca olim mihi obrulit, expofitum volo . Membranaceus erat Codex , fignatus litera P. & numero 154. in folio • fed non admodum anriquus , quum viram etiam com- pleftatur Sinfti Nicolai Magni , a Leonardo Juftiniano confcriptam . Ibi Ooufculum eft cum hocce titulo : Difputatto SanBi Leonts Papae contra Haertticos . Ad tam grande nomen continu6 cor mihi fubfulfavit, fpe fuborti, potuifle larere illic aliquid ineditum eximii & eloquentiflimi Pontificis. Veriim haefi animo, ubi fingula luftravi , e quibus haec pauca decerpfi . Errare Hxereticos { hoc eft initium fragmenti difputationis eju- fdem San£lo Leoni Magno Papae tributae ) haec maxime caiiffa facit , Jum aut ignorant , aut nolunt adverte- ft , /w Domino nofito Jefu Chrifio fliut unam perfonam , ita duas fuhfiantias tffe , D'um ex Deo Patre , & Homiytem tx homine Matre . Et quae de fe ipfo Dominus fecundum difpenfationem carnis affttmtae loquitur , deputant divinitati , ut efl illud : Pater major me rfl ^ c. Et infra legitur: Nam nos Cicut eum DcHia legtmus , ita net majotem neQ

ICO

A

B

D

minorem D:um ufquam hgtmus , nee crtdere religiofa mente dehcmus . Sed i- dem adhuc pitfifiit c^ dicst: Fieri non potefi , ut non Filius minor Patre cre- datur , quia ex Patre effe dignofcitar &c. Tum plurima e Scripturis facris ad- fert, quibus & Filii & Spiritus San- fti divinitas confirmatur. Sub finem ver6 haec habet : Di:ere etiam Haere- tici folent de Baptiimo , quod in eo me- lius fit illorum Baptifma , quam no- firum , qula qui de illis ad nos conver- tttntur , non eos rebapti^amus , fed per manus impofitionem reconciliamus j iUi verh fi quos de ncflris ftducere pcffunt , inconfiueranter rebapt.^ant . Qjti inter- rcgandi funt : Baptijma iflud , quod tiant , fuum iff: dicunt an noftium? Si

ncfirum tfi : quare illud praefu-

munt fimiliter nos bapt ^anao ? Si tllo- rum efi y qttare illud violant iterando? Std nos reverentiam habimus Dominicis vtrbis • & qucmodo ipfe ffffit: Ite e^f. baptl^amus in nomine Patris C^ Fiiii

d^ Spiritus SanBi. Sed illos fi

certum efl bapti^are . Nam fi fic bcp:i- ^arent illi , quomodo credunt in ncmine Pairis ma/oris , i^ in nomine Fdii mi- noris , & in ttomine Spiritus San^i multo minotis : tunc dimum non itevabi- mus B->ptifmum , ftd dabimus ; quitt non fecunuum regulam , quam Dominus tradidit , bapt\ahunt &c. Infra haec addit: Sicut panem jam frmel colunt fi quis mittat in aquam , iH^ velit rt- commifcere i^ coquere , perdit prifiinam dignitatem , C^ in nigrtdinrm terram- que convertitur , fic talis tffii.itur qui- cumque in fe permittit B iptifmum ite- ravi . Et ideo debet unufquifque ad morttm Ba0tifmum fuum Deo adjuxiante fervare y fi vult ad R'^na Coelorum fi- d'1'iter pervenire . N-^m quicumque fe rtbaptziri permittit , ipfe hlafphemat it% Sp-ritu Sanffo , dum fe ntaat Chrifiia- num , & ptr ajuam c>^ Spititum Satt-

Hur»

loi DISSERTATIO ^ADRAGtSIMAQgARTA, loi

f^um fuijfi nnaitim : & nectjfs tfi , «t

iU

m^y»

divi

, qt(3>n ntimoravtrnus , Jcntentism :c>nr,tiiaatif ex.ipiat : Q^aq-.te blafpb^.tf.avtrit in Spiritu SanBo , non ei Timittetur rnque in hoc Saecuto , ne- q'4e in faturo . Expltcit . Plura mini- nie del^ripfi j quamvis enim conve- nire plane temporibus Sancli Leonis Magni argumentum videam , quum palam tunc impeteretur ab Hatreti- cis di/initas Filii Dei , & Donatiflae nondum penitas fublati Baptifma i- •terandum crederent : attamen floren- tiffimum Leonis ftilum heic minimc fencio, ita ut titulo Codicis illius fflon acquieverim , & ifta potius rc- ferenda opiner ad alium aliquem e Patribus. qui Seculo Chriftianae Ae- rae Qainfto, aut faltem poft Conci- lium 1. Conftantinopolifanum OEcu- menicum floruerit . Qais ver6 ille fuerir, ultra inquirendum non duco. PolTent & alia id genus exempla be- ne multa referri . Sed in femitam revocari tandem me fentio.

Etfi mulca finc Italicorum vete- rum merita in cxcolenda Graecorum Lingua, majora tamen fuere pofte- riorum . Ex,iloratum quippe eft apud omnes, St-culo Chrifti XV. ex Grae- corum doStorum corrimercio ita pro- feciffe It..licam gentem , ut per uni- verfum hoc Regnum Literae Graecae fummo conatu , mirabilique fucceffu cxcultae tunc fuerint : quo exemplo reliqua Europae Regna pcmota , fen- fim ad hujulmodi ftudium fe contu- lere , & conftantius deinde retinue- re . Ceferis etiam praeivic Italia in conficicndis Lexicis Graecis , aut Graeco latinis : nam ante alios in hoc Opus infudarunt Johannes Cra- ftonus Placerfinus, Guarinus Phavo rinus Camers , & alii Neque minus de Arabiris Literis olim hcne merita funt Italicorum ingema. i;x quo A-

B

D

rabum , five Agarenorulti , aut Sara- cenorum gens , Seculo praefcrtim Ae- rae noftrae Septimo fefe in Afiam & Africam ingenti armorum felicitate effudit, potiorefque deinde Hifpania- rum regiones Seciilo Oftavo, tum Siciliam ipfam , & quaedam Regni Neapolitani Oppida ac Urbes Seculo Nono, fuo imperio adjecit : non glo- riae minus qukm potentiae avida , in ftudium quoque Literarum incumbere coepit . Itaque a Graccis, quorum in- numerabilem copiam , aut finitimam, auc in regionibus occupatis fubjeftata fibi habebat, mulros Libros accepir> eolque in Arabicam Linguam con- venit ; atque adeo dif^iplmas varias Saeculares fuas fecit, videlicet Medi- cinam , Diakfticam , Metaphyficam , Geometrism , Arithmeticam , quam Algebram appellabanC &c. ut & in- ler Chriftianos non vulgarem famam erudition s fibi conciliarint , & ad eorum Libros legendos , & in Lati- num etiam lermonem transferendos multi deinde Europaei convolarint . Sunt qui affirmanr, Carolo ipfo Ma- gno imperante , immo & ejus juffu , complurium Arabicorum Librorum verfiones a Chriftianis fuiffe faftas , eaque ratione & Ariftotclis, & Hip- pocratis & Galeni , aliorumque Me- ditorum , inluper & Maihcmatico- rum , atque Aftronomorum Libros ex Arabico converfos , ver^ari coe- piffe inler manus Literatorum Chri- ftum colentium . Quam certis tabu- lis id ii j.ffirment, infra edifferam . Interim sjo , quidquid Dialtfilicae ante Annum Chnfti Millefimum in Scbolis noftris fuit , ex Apulejo, Martiano Caotlla, Severino Boefhio, aliifque Latinis defumtum tuiffe . Me- dicis efiam , quorum nunquam fuic inopia, non defuere Latini Libri . i Caffiodonus enira circiter Annum G z Chri-

loj ANTlClUrT.

Chrifti DLX. in Libro de Inaitur.

Divinar. Liferar. ad fuos Monachos

Latinos fcribit: Legite Hippo^raton ^ \

atque Galtnum Latlna Lingua convtr-

Joi , idefl TherapcMiCa Galeni ad Phi- \

hfoplKm Glaucjnem deflinata , & sA-

yionymum (iwmdam , qui ex diverfis ^u-

Horibui frobatur tjft colledus . Deindt

\4urelii Coelii dt Medicina , & Hip-

facrfttis dt htrbis <^ curis , divtrfofque

etlios medendi ^rte compofitos , quos vo-

uAis in Bibliothtcat ncflrae finibui recon-

-ditos , Deo auxiliante , dereliqui . Tnter

hofce ne Comelium quidem Celfum ,

JHippocratem fcilicet Latinum , defi-

<3eratum fuiflc, crederc par eft, ut

«lios praeteream antiquos Medicos

Latinos ab Aldo Manutio, & Hen

rico Stephano editos, Ojtandum quo-

quc effet, ut hike adjungerentur ,

L.atio tamen prius donati , S^ripto

res nonnuUi Graeci , de Chirur^ia tra

ftantes. Viius quippe olim mihi fuit

in Medicea B.bliotheca MStus Co-

dex , comple£lens Chirurgiam Hippo-

tratis , Galeni , Oibafii , H liodori , ji-

Jclepiadis , %A cbj^fnis , Dioclis , jf-yy^-

lae , ^pollonii , Nymphiodori , R-.Jfi E-

phefii , Sorani , ^'ginetae , Palladii . Non

femel ctiam folicitavi eruditiflimum

ic Graecae Linguae peritum Virum

Antonium Cocchium Florentinum ,

publicum Medicinae Profeflbrem , ut

fpartam hanc adornaret in omnium

commodum , propriumque decus. An

ille fpem hac de rc mihi faftam im-

pleturus fit, tempus prodet. Latent

etiam in B'bliothecis nonnulli ex

Medicis Latinis Saeculorum Barbari-

corum j alii quoque typis editi pu-

gnant cum bJatcis, quos tAmen con

temnere minime decct. Unum com-

Wemorabo Guilielmum Placentinum ,

qui Anno Ch. 1175. Veronae com

plevit Medico Chirurgicum Opus , cui

titulus Summa conjervatioitis il^ cttra-

B

MEDU AEVi 104

A ticnls , qniit Gulielmina dicitur . Eft mihi imprefTus Liber Venetiis Anna Ch. 1501. Inter cetera , quac ibi non perfunftori^ legenda funt , cft Cap. XLVIII. Lib. I. Chirurgiae cum hoc titulo De puflulis albis d" fciffuris Cir corruptionibus , qtta: fiunt in virga t^ circa praeputium proptet coitum cum Merttrice vel foeda , vel ab alia cauffa. En Morbi , quem Galli- cum nos Itali appellarr.us , fat aper- ta vefligia Saeculo XIII. quanquam communis opinio originem illius re- ferat ad finem Decimiquirfti . Me» mini me legere in Tranfofttonibus Anglicis Diff^ertationcm , in qua coft- tenditur. longe antequam vulgo ccR- featur, Morbum hunc vJres fuas e- xercuifl^e in magna B.itannia . Ne- que abfimilis mihi creditur is , qu» hbora^it Anno Ch. 1399. Nicohus Marchio Eftenfis Dominus Ferrariae» Mutirae &c. Princeps ad libidinem pronus , & tunc juvenili aetate fer- vens . Uc cnim fcribic ad illum An- num Jdcobus de DtLiyio Tom. XVIIL pag. ^58. Rer. Italicar. Domlnus Ni- colaui Marchio paffus fuit in inguine unum tuberem , fivt aigum , qui fuit ita rahidae tnolefiationis , quod dubitaH" tibus quihufdam tx Medicis , ne foret morbus naturat prflilentis , de Jalt*te ipfius Domini acciiiit non modica dubf- tatio. Sed divind gratia redadus cum medetii ad mollificationem li^ faniem , & demum fciffus , nihil attulit difpen- dii formidati , ^ idem Dominus in opti- mam vaUtudinem evafit in brevi , Cur vero, advenientibus G;>IIis Neapolim fub finem Saeculi XV. exafperatu» adeo fuerit hic Morbus, ut fcaenas turpiflimas , mortefque non paucis pepererit, & familiaris dcinde eva- ferit, rabie tamen illius in dics de- crefcente; Medicis inquirendura rc- linquo .

Ai

D

I05 DmERTATIO QV dDRAGESlMA^VARTA, 106

Ad Caffiodorium redeo , qui & ipfe fcripfit, atque ad pofteros tran- fmilic O.jufcula fua de Diakaica , de Arithmetica, de Mufica, de Geo- metria, de Aftronomia. Diflimulare tamen nolim, Paulum I. Romanum Pontificem , circiter Annum DCC- LVni, quofdam Libros miliffe ad Pippinum Francorum Reqem , ut eft in Epillola 15. Codicis Carolini . D;- vextmws , inquit, exceUentiffii»::! pvae- aellentlee vtfirae & Libifos , qtnntos ve- perire potusMus , sdefi ^ttipbonale , & RefpSKfal'nt , infimul ^vtem DialeSIi- eant ^r/}jtelss , Dionyfii xAnopagitat L'bre! , G:ometri:am , Onho^raphiam , Gra^nmaticam , ontnes Gfaeco eloq'iio S:ri- ptores . Ita apud Du-Chefnium Tom. 5. Scriator. Francorum : quibus ex verbis intelligere poffamus, o4riflote- lis Dalelicam longe maturius , qukm creditur , verfatam fuifTe inter ma- nus Francorum . Vetiim in editione Gretfcri, ac Lambcciana ( Vidc Part. II. Tomi III. Rer. Italicarum ) difer- tis verbis legitur .Artem Grammaticam ^rifiotelij , non ver6 Dialeciicam, Ne- que alitcr quim Grsmmaticam praefert eximius Codex MScus Caefareae Bi- bliothecac, unde Epiflolae illae emer- fere . '^.jare hinc nequaquam evin- eas , Dialecticam Ariftotelis tunc in Latinum fuiffc converfam, eoiue mi- nus cx Arabico. Johannes Monachus Italus, qui circiter Annum D.TICCCL. Vicam Oidonis Abbatis Cluniaccn (is fcripfit apud Mabillonium Seculo Quin£to Aftor. Sanftor. Benedifti- norum , pag. 157. eum abiiffe Pari- Jius , ibique DiJeiJicam Sancli ^A^apu- flini Dnodato filio fuo miffam perlegif- /e , f^ Martiawtm in Isberalihus Jlrti bus frequenter lelitajfe fub Remi^io Aut fllodorcnfe Monacho. Sub nomi- re Dialefticae Auguflinianae viri do- oli putaat, defignari Librum dc De-

B

ctm Categofiis olim , fed immerito , tributum Sanfto Auguflino. En ergo qualis in ufu Dialeftica forei Saecu- lo Chrifti X. & quis cjus argumen- ti Auftor in Liberalihus ^rti-'U} tunc traderetur difcipulis legendus. Porro & ipfe Gerbertus, qui Anno DCCCC- XCIX. ad Romanum Pontificatum a- fcendit fub Silveftri II. nomine ( i- deo tunc Magus a ftulto popello crc- ditus , quod Mathematicas diicipli- nas reliquis ignotas traderet ) non a- liunde quim a Latinis anciquis Dia- Ie£licam , Geometriam , Afironomiam , aliaque Liberalium Artium ornamen- ta defumfiffe videtur . S^ribit ille in Epiftola 8. apud fupra laudatum Du- Chefnium Tom. a. Sperate a nobis a~ do Folumina Boethsi de ,Aflrologsa ( hoG eft Aftronomia ) praeclariffi^rsa qsoque figurarum Geometriae i^c. Pecit etianx in Epiftola 122. Libros Boethii Peri~ hermenias , & in Epiftola p. Librum Demofthenis Philofophi de morbis ac re- nsediis oculorum , qui snfcribitur Ophsbal- micus . Et in Epiftola t^o. Manslium de v^firologsa . In Epiftola quinftade- cima incer additas a Du-Chefnio» Celfum CorneUum de Medicina agen- tcm laudat . Neque famen negave- rim , quin iis ipfis temporibus , ac- que antea, quaedam cx Arabum of- ficina in Latium advefta fuerint, fpe- ftantia ad Medicinam , Algebram , & Afttologiam , five reftiiis Aftro- nomiam , quibus Artibus potiflimum ea gens operam dabat. Nam Gcrber- tus ipfe EpiftolS 17. exemplura cu- pit Libelli de muhiplicatiene & divi- fione numerorum a Jofepho Hiffiano e- diti, Et Epiftold 24. ad Lupitum Bar- chinonenfem fcribens , ait : L'brum di w4firolo!^ia trarsslatum a te ^ mih' petett- ti dirsge. Mirum eft , quei duo 'fti Scriptores Hifpani diligentiam rffa- gcrinc Wicoiai Antonii viri <io£lifii"»

'I

i

s

A

I

107 ANTJ2P1T»

wi in contexenda Bibliotheca Hifpa- na vetere. Ifti r.d Arabum fontes bi- biffe non immeiito fur.t cxirtimandi. -' Ad Arabes ergo quod attiret, il- lud ftatuendum, tantummodo poft Ca- roli Magni aetatem eos ad Litera- riam palaeftram fe contuliffe. Antea -non addifcendis five propagandis Scien- tiis , fed imperii finibus amplifican- dis, opersm dedere. Almamon prae- clariflimus Caliphas Babylonis & Ae- gypti , qui ferme eodcm tempore , quo Carolus Mat^nus vivere defiit , hoc efl; Anno DCCCXIV. imperare coepit, & Anno DCCCXXXIII. e rebus humanis fublatus eft , primus inter Arabes Literarum amorem in- vexit. Elmacinus in Hillor. Saracen. Lib. XI. Cap. 8. eum Aftronomiae peritiffimum tradit, eique Abulpha- rapus in Hiftor. Orient. Isudem Li- teraturae excultse tribuit. Multa de eo habet Herbelolius in Bibliotheca Orientali Gallice fcripta , pag. 545. qui & animadvertit, apud Arabes ad ea ufque tempora Scientiarum impe- ritos , male eum audiffe , quod Pbi- lofopbtam alidfqtte Scifntias Jpeculativas i» torum finum intuliffet ; atqiie exinde coepiffe tos in ^ftironomiiis Jludiis dili- eentem operam collocare . Confirmantur haec a Cedreno, qui num. aya. pag. 548. auftor eft , Manuwum Ijmaetita- ri*m Princtpem { ita is Almamonem ap- pellat ) tum aliis difciplinis Graecis , tum pratcipue Gtomttriae deditum , in- credibili anxietate curaffe, ut ad fe adduceret Leonem Philolophum Grae- cum , in Geometricis praefertim do-

B

MEDll AEVl 108

A £liffimum. Tunc ergo Arahes dele- ftari coeperunt Graccorum difapli- r;is , carumquc culruram propagare non in Syriam tanliim & Africam , fed & in Hfpaniam: quod tamen non illico faftum , fed fenfim , ita ut nihil ab iis haurire Saeculo No- no , parum aurem Saeculo Decimo , Chriftianis licuerit . Verum fubfe- quente Saeculo Undecimo, Arabum Libri & frequentiores & majori in honore apud Latinos effe coeperunt, iique praecipue, in quibus Aftrono- mia & Medicina pertr;tft ibatur Q_uod Hermannus Contraftus Monachus Au- gienfis, qui circiter Annum ML. flo- ruit , tttum Linguarum Craccae , Lati- nae ^ ,Afahicae peritjftmus fuerit , immo & nonnulla Graecorum Philcfo- phorum & ^rabum ^ftrohgorum volu- mina in Latinton tranftuleric, Johan- nes quidem Trithemius fcribit, fed an certo Au£lore, alii videant. Ego liberaliffime id ab eo fcriprum fu- fpicor . Atqu€ in ea me fentenria confirmare videtur Elogium ejufdem Hermanni ab illius acquali & fami- liari contextum , quod quia luce ad- huc caruit, evulgandum heic cenfui. Lcgitur illud in Addiiamentis ad Codicem MStum Hiftoriarum Otho- nis Frifingenfis in Caefarea Vindo- bonenfi Bibiiotheca adfervatum : cu- jus exemplum ad me mifit praeda- nffimus & illuftriffimus Vir Pius Ni- ' colaus Gareliius. Auguftiffin^o Cae- fari CAROLO VI. a Cor.filiis , & eidem Bibliorhecae Praefeftus, nuper I h vivis erepius .

D

(

Elogium Hermanni Contraai ab ejus fimillari confcriptum , Anno 1054.

HUcufque Cronica Rtginonis Jlhba- tis , iir lecuntur Cti.ntie Hr/nan' m L.ontraiii , eujus vttam O' Itudtum

prtfenti opere incidtnter placuit admtfcem rc . Hermannus , qui & Heros magnus rcligtom , Comttts bVolferadi fiHus , ab

inenn-

lo^ DISSERTATIO ()UA

intunt! aitate in exteifio/i botnine pajfio- ne paratitica omnibus metnbris dlffoluso- tie contralus, in interiori autem irsge- nii vena pre cunBis {ui Saeculi viris tniferabilitsr ( lege mirabiliter) dilata- tUi , ^rtium omntum pcfplexitatts , Me- trorumque [ubtilitates per femetipfum fuo fenfu fere comprebe>tdit , Totus femper a primis hujtfs fiudio & ociis vacanter traditus , i!^ vitatn plenarl/t divinarum O" (ecularium Literarum peritiA ma^-tus tJfeBus efl , ut ab omnibus ad magt/ie- rium & do&rinam tjus ttndiq.te con- Jinentibus , flupori & admirationi ha':e- retur . Ea verb per omnes artium ( lege artuum ) conpages immanitate diffolusus erat , ne ft loco , in quo ponebatur , ab- fqut juva*ite quolibet per fe mov:rt , ne- ve faltetn ft in aliud latus- vertert pof- fet • fed in fella quadam gtfiatoria a minifiio fuo dtpofitus vix curvatim ad egendum quidlibet federe poterat . In qua utilis ille i^ mirabilis fan^e operacio- nis alumptus , quamvis ore , lingua la- iiifque diffolutis , ftaSos C- vix intelli- gihiles verhorum fonos quomodocurnque ttaSim formavit , cum auditoribus fuis eloquens & fedulus dcSmatiffet * tota alacritatt feflivus , C^ in difputando per- nicifjimus ^ <^ ad inqut/ita illorum re- fpondendo morigerus minimt dcfuit . Si- ve aliquit novi vix digitis itidem diffo- lutis fcriptitabat , /ive fibi vcl aliis le- ffttabat , vel aliquibus utilitatis , aut jufit nectffitatis fefe exerciciis intentiffi- tnus femper oc:upavit . Homo revera fine qutrtla , niibil humani a ft olienum pu- tavit . Enimvero hitmiUtme caritatis ^ <^ taritative humilitatis executor iitdufivius , ittire cultor fapitntit , apparitor obedien- tit prefentifftmus , caflitatts amator ^ vir- ginee in:orruptionis conftrvator , miferi- co diae cultor hylariffirtus integerrime Fidff O'ator vere Ca'hjlicui , veritatis affcnor €> drf:n'or invi^-fft^nus . pro^ra- tijfimus Rcligionii Chiljtiane pedegogui ,

DiiAGtSiMSQUdKTA . iio

non paive v:r modefiie , fobrietaiti ^ cantinentie , ut pote qui ab infantia nuta- quam carnes n;anducar't . Pfalr^odicy o« racioni , Cf divinis lauditus ifficialitef fatis dcvotus , e^ ante & pcfl Clerica- turit fufceptum , qutm Bernardo %Abbate ,Augienft viro fando & fapier.te ad- bortante circa annum trigefimutn o£la~ vum fubierat , & tocius fancJe O' ^o- B nefle vite extitit adminiflrator crtodoxus f mire benivolentie , affabititatis , jocundi~ tatis , d^ huritanitatis omnivarie fefe mo- rigerum &" aptura exbibens: utpoie cmni- bus omnia faffus , ab OKnibus amaba- tur . Iniquitatis auttr/i , injuflitit , c^ tocius pravitatis & tnaticie , vet quid- quid contra Deum fit , advirfator & in- pugnator indefeffus ad ufqut fintm vite fiticiter perduravit .

Compoti igitur ratlonem , regulas t^ nonnulta argumenta , in quo priori- bus cundis non parum precetlunt , fatis lucutenter compofuit & ordinavit , &■ preter cetera de naturali Lttne inctnfione tegutares experientijfimos adinvenit , per quos tvidentijjime fciatur , in quolibet hera diei five noBis a Sole incendatur , %Ad inveniendam quoque Lunt Ectip/im regutas txperientijfimus excogitavit . Geo- tnetriam quandam non parve profeilo, quantum ad artem iltam utititatis , ficut in hac nemo tnajorum tanta fcientia i^ fubtititatt preditus fuit , ipfe quoque na- turali ratione & ordine per numercs (^ figuras confcripfit . Cantus item hifto- riales plmarios, utpett quo muficui pt- titior non trat , de SanBo Gtor^io , de Sanfiis Gordiano ^ Eptmacho , de San- da ,Afra Martyre , de SanBo Mjgno Confffore, de SanBo Wotfanzo Eo'[:o- po m:ta elegantia i^ fuavitate eupboni- cos pteter etta hufufmodi perolura ntu- maiix^vit . Et corrpofuit Lihellum Cto- nicorum ab Tncarnatione Dix^ffi u'-f»o ad t/lnnum fuutt ^ ■■•!d'lcrt Mit /i-y «m Quin^uagtfimum Tenium , ««^'^ "f^e

ia.'»'

111 ANT}£U}T,

hbanoia dUigencii collegit . Gefta quo-

qae Conradi , & Hcinrici Innperato-

Tum pukhetrinte dek>ipf:t . Libellum

cd be: de Oclo Viciis principalibns

jocundulum , metrica diverfitate lirieum

■pcitice fatis elaboravit . In hortlogicis ,

^ muficis injlrumentis , tj^ mechanicis

vulli par erat cor/)ponendis . Jn his igi-

tur , &" in hujufmodi perpluribus , que

tner/israri non brevis e/l tcmporis , quan-

Sum ad imbecdlitatem fuam , totus fem-

Jfer continuus fluduerat . Tandem veri

eum de ergaftulo Mundi hujus faflidiofo

fanBam ejus animam Dei pietas digna-

fetur liberare , pleuretica arreptus paffio-

ne , dtcem contabefcens dies , inceffabUi-

ter fere &" immaniter laboravii de tali

hac invafione . Tum quadam die fummo

tnane cum matutina Sinaxis celebraretur ,

Ego , quem quidem familiarem prc

ceteris habebat, ad leftum egrotan-

tis accefliflem , ut an fe aliquantu-

lum melius habuerit, ab eo inqui-

fiifem, refpondit: Noli , inquam , de

hoc noli interrogarc , quin pocius

hoc , quod tibi, in quo non parum

confido , enarrcm , diligenter atten-

de . Moriar procul dubio in brevi ,

& non vivam, nec reconvalefcam :

idcoque tibi , mcifque omnibus uni-

te nimis commendo peccatricem ani-

mam meam . Per totam quippe no-

£lem hanc in extafi quadam raptus

fueram , & videbar mihi ea mcmo-

ria , & * fciam qua orationem folemus

dominicam , Hortenfium Tullii Ci-

ceronis Itftitando , & mox relefti-

tando vigilanter percurfitare, & id

genus multa. Cujus nimirum inftln-

ftu & hortatu leftionis tanto magis

Hiihi totus hic prefens Mundus cum

fuis omnibus , & ipfa hec vira roor-

talis contemptui & tcdio eft. Et e

contrario tam ineff^bili defidcrio &

dileftioni futurus ille non tranfi'o-

riut Muadus, Sf, ecerna ilU & im-

B

MEDU AlVl 1,2

mortalis Vita, ut cuafi nihil ik i- nane cunfta tranfitoria hec cmnino reputentur, & flocci pcndantur a mc. Tedet quidem mc vivere. Ego vifie- nis autem hujus C^ Jermonis non perum ftupefaBus , oracuto , (^ ut pro tanti a- mici, tanti vel tel-.fque Magiftri abfcef- fu oportuerat, totus fluens in lacrimis & commotus ejulatu ne me fatis inde- center vix continui. Mox ille me , quafi ^dando , cerripuit qu.m fubito in tne obliquans tremtbundum intuitum . Noli , animc mi , aoli fuper me plorarc « quin pocius mihi tripudiando con- gratularc . Accipe , quefo , tabulas meas , & quecunque adhuc fcriben- da reftant in eis , in primis tu dili- genter cmcnda. Deinde fcripta eis , qui dignentur , commcnda . Ipfc au- tem tete quotidie cof^itans moritu- rum , prepara tc femper toto nifu & meditatu in idipfum quia nefcis qua- libet die vel hora me tuum amicif- fimum profequeris . Et in btc verba ceffavit . Debinc in dies , ut fit , lan- guore femper invalefcente , eheu ! , ed extremum perdudus eji , C^ totus jam D, jatnque ad ctleftia fujpenfus , poji ccn- ftfjionem peccatorum ex teto corde purif- ftmam , C^ communicatam devotijfimt Chrifti Eucbariftiam , pluribus , qm ad eum vifitandum confluehant , Fratribus , amicis & Jamiliaribus in unnm pfallen- tibus , erantibus Cr conflentihus , Jelic! » quod Jolum Jemper prae omnibus enopta- vit , confumacione fedx ille i^ incem- parabilis homo Dei , O&avo Kalendas O&ebris omnine feliciter expiravit , ^ Juis emnibus planBum relinquens nert triedicum in predie Jue apud vftlesbufen ojficiosi lamentabilibus exfequiis tumula- tus in pace requievit . Sed kee badenus « ^d Hftoriam revertamur.

Sed five Hermannus Arabicam Lin- guam noffct, five Arabicis Libris ia Latinum antea convcrlit uteretur, i$

c«jr-

II j DISSERTATIO QUADRAGESIMA^UARTA. 114

eertc m Libris de menfura Aftrola-

bii , & de utilicatibus Aftrolabii a

P. Pezio cditis Part. z. Tomi 3.

Thcfaur. Anecdotor. quidquid de A-

Itronomia habet, ex Arabum lucu-

brationibus totum fe fuiffe mutua-

tum , prodit. Sed praecipue inrer I-

talos eodem Seculo decurrente, A-

rabum difciplinas invexir & propa-

gavit Cofs/lantinus natione Carthagi-

nienfis, qui Fidem Chrifti , & Mo-

nafticam vitam in Cafinenfi Coeno-

bio amplcxus, illic rariffimae litera-

turac elogJo circiter Annum MLXXV.

claruit, Is enim , teftante Petro Dia-

cono Libro 5. Cap. 35. Chronic. Ca-

fincnf. & Lib de Vir. Illuftrib. Ca-

fjnenf. Grammaticam , Diilt&icam , Phy-

Ji:am , Gcomttriam , AAritbmeticam , Ma-

tbsmaticam , ^Hronomiam i^c. Fhyfi-

lamqus Chaldatoruin , ^rabum , Perja-

rum , Saracenoium pUnijftme edoEitts ,

tran/lulit de diver/is gentium Litgttis

L bros quamphirimoi , Enumcrat inter

alios Petrus Diaconus Pantegnum , in

que expojuit , quid Medicum Jcire opor-

ttat , PraHicam Medtcinae , Diaetam ci-

horttm , L'brum febrium , quem de xAra-

bica Lingua tvanftulit , Ltbrum de Uri-

fta , iAttidotarium , Ciiritrgiam , alio-

fque complures, quos , brevitati con-

fulens , praetereo , ita ut alter Hip-

focrates aetate fua fuerit appellatus .

JMultos ille difcipulos reliquit, e qui-

bus complurcs ad inluftrandam Medi-

cinam Salernum perquam veri fimile

eft fe contulifle. Nam eodem ipfo

Saeculo XI. in illa potiflimum Urbe

Ars ifta floruit , & viris pro condi-

tione tcmporum illorum magni fa-

ciendis abundavit. Cujus rei lueulen-

tus adhuc teftis fupereft Liber infcri-

ptus Scola Salernitana , fortaffis olim

auftior, quJim nunc in editis confpi-

ciatur . IUum plerique confcriptum

a Salernitanis Medicis tradunt circi- I

Tom. IX.

B

C

ter Annum MXCIX. & dicatum Ro-

berto Principi filio Guillielmi I. An-

gliae Regis, poft Hierofolimam ca-

ptam fuos lares repetenti . Joannes

de Mediolano Medicinara Salerni eo

tempore faciens, Auflor cjus Libri

a nonnullis traditur. Verhm quum

plare is Liber ad ./fngliae Regem mif-

lus in fronte dicatur, corum conje-

clurae accedendum potius videtur,

qui Eduardo Angliae Regi ante An-

num Chrifti MLXVI, opus hoc a

Salernitanis deftinatum opinantur. A

vero minime abhorret, Regem illum

exquifiiffe confilia a Medicis iis de

conjervanda vaUt:idine ^' celebris enirn

erat fama SchoIae_ illius longe antca

inftitutae, ita ut vel ab extcris re-

gionibus eo confluerent, aut erudi-

tionis acquircndae, aut vsletudinis

recuperandae caufsa praeftantcs nobi-

litate viri . Hugo Flaviniacenfis ia

Chronic. Verdun. Part. prima, in fi-

ne haec fcribit: Htiic , fcilicet Ver-

dunenfi Epifcopo , /uccejjit .Adclhtvs

filius Comitis Godsfridi , %Avus Ducis

Godtfridi , qtii accepta uxete Bonifacii

( Marchionis & Ducis 7"ufciae, idtft:

Beatrsce) poftea facJus e/i Marcbio . It

(Adalbero) SaUrnum eodcm .Anno be-

nedidionis /uae , curationis gratia proft-

flus, rever/us in Italia obiit . Vixit in-

Epi/copatu tvibus annis ; & ftixejfit Htl-.

mo ,Ar,no DCCCCLXXXVIU. Ergo an-

te hunc Annum Medicos Salernitanos

fingularis fama fcientiae commenda-

bat; ac proindc , ad gloriam Medi-

cinae fibi comparandam minime cx-*

fpe£lavit Italia , ut principes Ara-

bum Scriptorum prodirent , e quo-

rum fcriptis proficeret. Nam uti no-

runt Eruditi, Avicennas Anno M-

XXXVI. finem vivendi fecit, annos

natus quinquaginta feptem , & Aver-

roes Anno MCXCVIII. adhuc in vi-

vis erat . Ordericum etiara Vitalena

H audi

A-NTIQVIT. MEDII AEVl ne

Ecclenaftic. Hiftor. ad A mantiffimus, Part. 2. pag. 263. eju-

fdem Bibliothecae. Ad ejuliiiodi o-

?^5.

audi Lib. 3

Annutn MLIX. ita loquentem : Ro- bertut Mala-Corona ab infantia literis affatim fludutt , & Galliae , Italiatque Scholas , fecretarutn iKdaginem rerum , in/igniter attigit , Nam ut in Gramma- ti:a d^ Diateiiica , in o4ftrotiomia quc- que nobiliter eruditus tfi , i^ Mufica. Phy/icae quoque fcientiam tam copiofe babuit , ut in Ube Plalernitana ( ideft Salernitana) ubi Maximae Medicorum Scholae ab antiquo tempare habcntur , nemintm in Me.Hcinali u4rte , praeter quamdam fapientem matronam , /ihi pa- rem inveniret . En ab idonec^ tefte e- gregium Salernicanae Scholae elogium , limulque Ital ae, in qua vides , mul- tiplices Scholas Saeculo Xf. viguifle, ac tanti norainis, ut ad fe exteros quoque incitarent . Ac propterea Sa- iernum fontem Pbyfizac appella^it Ae- gidiuv Corbolienfis, qui circifer A-i- Bum MCLXXX. floruir. Eius verfi- «ulus in Libro dc Virtut. Medicam. eft hujufmodi :

Fons Pby^tcae, pagtl eucra/tae ^ cul- trix Medtcinae »

Itaque Arabicae erudiffonis fama percrebrefcens , acrius qu^m antea Sae- culo Chrifti Duodecimo Literarum amatores Chriftianos excitavir, ad conquirendos , ac in Latinum fermo nem transferendos eorum Libros.Quo in ftudio liceat mihi prae ceteris com- inendare Gtrardum Cremonenfem , Me- dicum & Aftronomum ea tempeftate percelebrem , & adhuc mulfae apud Eruditos cxiftimationis , cui quam- plurima debemus: tum Aftronomise tum Medicinae Opera ex Arabico in Latinum converfa. Iftum quantis po- tuit viribus eripere Italiae conatus eft Nicolaus AntoniuSv Bibliorhecae Hifoanae veteris Auflor, vir fane e- luditiffiirius , & veritatis alioq^uin a-

D

pinionem nobis propinandam hifcc argumentis ille eft ufus. Conftare , Gerardum Toltti vacafte verfionibus fuis . Haheri Carmonam Baeticac Pro- vinciae in Hilpania Urbcm , atque huic tribuendura Gerardum- nempc Scriptoribus Cremona Italica Urbs nota , H.fpanica vei6 ignota > aequi- vocationi & errori locum dederit. Et revera Gera>dum Carmontnfem ap- pellari in editione Operum Avicen- nae , Bafileae procurata Anno MD- LVL Alios quoque recentes Scripto- res reperiri , qui Gtrardum de Carmo- na nominatunt. SeJ bafilice fallitur Nicolaus Antcnius ,. & quicumque ante eum fibi effinxere Gerardum no- Itrum Hifpanum , ra duntaxat ratio- ne du£li , quod is Toleti fuerit ver- fatui. PoflTem^ & cgo opponere edi- tiones alias antiquiores, & longe plu- res Auflores, Gtrardo Cremanam pa- triam tribuentes. At minime tempus teram inutili hac cruditione. Is ideo de Carmona a nonnullis appellatus eft, quod Cremona rudibus Saecul's vulgo diceretur Carmorta & Chermona , uti in MStis Codicibus non femel viJi, & Joannes Villanius in fua Hiftoria prodidit. Ad antiquos Codices MStos Nicolaum Antonium appello . Ex his raultos ego infptxi , praefertim in Ambrofiana Bibliotheca , ubi is per- petuo nuncupatur Maglfier Gerardus Cremonenfis . Sed quod controverfiam e veftigio dirimit, ante quadringen- tos annos Francifcus Pippinus, Or- dinis Praedicatorum , cujus Chfoni- con e Bibliotheca Eftenli edijftum publici juris feci Tomo IX. Rtr. l- talicar. quid de Gerardo lent.endum robis fir, difertiflime expofuit. FIo- rebat ille circirer Annum MCCCXV. uti etiam oftendi in Praefatione ad

Bcr-

117 DISSERTATIO QUADRAGtSlMA()UARrA. n8

Bernardum Thefaurarium , Tomo VII cjufdem CoUcftionis . IHius autem verba non tam ad profternendam o- pinionem Nicolai Antonii idonea funt , qu^m ad emendanda ea , quae do6l.flimu« & smitiffimus vir Fran- cifcus Arifius Tomo primo Cremo- nae Literatae de Gerardo noftro li- terif mandavic, quum is fibi perfua- ferit, Gjrardum fioruiffe Sar:ulo Qjtt»' toiiedmo , qui reapfe vixit Saeculo Ac- rae noftrae Duodecirt.o . Accipe rur- fus verba Pippini ex ejus Chronici Lib. primo , f ap. \6- a me evulga ta pag. 600. Tomi IX. Rer. Itahca- rum .

De Magiftro Gerardo Cremonenfi , & fcriptis ejus.

GErardus Lombardus , natione Cre- monenfis, magnus Linguae fran- slator Arabicae , imptrantt Fr-derico , ^nno fcilictt Domini MCLXXXyiL qul fuit Itnpetii ejufdem Friderici XXXIt^. vita defungitur , feptuaginta tres annos natus habens . Hic tam in DialeBica , quam G'ometria, & tam in Philofophia , q'iam Phyfica , i^f nonnuUii aliis Scien- tiis multa tranflulit . Qyi li.it farnae gloriam fprevrit , favorabiles laudes , C^ novas Saeculi pompas fugerit , no- menque fuum nuhes c^ inania captando noluerit dilatari . fru&us tamen operunt tjus per Saecula redolens , probitatent ipfius enttnciat atque declarat . Is etiattt quum bonis florertt temporatibus , hono- tum tamen affl lentta vel abfentia ejus animum nec extulit , nec depreffit .• fed viriliter duplicem occurfum fortunae pa- tiens , femper in eodem flatu conflantiae fetmanebat. Carnis dtftderils inimican- do , folis fpiritualibus adhaerebat . Cun- tiis etiam praelentibus atque faturis pro- dfffe laberabat , non immemor illius Ptbo- Ittnactf Q^uum lini appropin^uas , bo-

B

c

D

num cum augmento operare. Et quum ah ip/is infantiae cunabulis in gremiis Philofcphiae edu:atus effet , c^ aii cuju~ slibet ^rtis notitiam fecundum Lattr.o- rum fiudium perveniffet , amore tamen v4lma^efli , qttem apud Latinos minims reperiit, Toietum perrexit , ubi Ltbros cujuili-:et facultatis i» ^^rabico cernens , ©^" Lattnorum penuriae de ipfis , quatn novirat , miferans , aworc tramftrendi , Linguam edidictt K/frabicam.' & fic de utrofje , de fJentia videlicet & idio- mate cotfiftis , dc quarKplttrium faculta- tum Lthris quofcumque voluit eltgantio~ fss Litfnitati , tamquam dile&ae heredi plensus atque intelligibitiui , quo ei pol- Itrt fnit , ufque ad fl:iem vitae trats- fmitierc non ciffzvit . Inter cetera , qiiae tranfiulit , habintur in Arte tam Phy- ficae, qu^m aliarum facultatum , Li- bri Septuaginta fex , inttr quos ^vi- ctnnae c^ ^lma^tfii , Phtolomaei tratt- slatio folemnis habttur . Sepultus ifi Cre- mo>iae in Monaflcrio SanSae Luciac , ubi fuorum L'brorura Bibliothecam reli- quit , e/us pracclari ingenii Jpecimtn Jem- pltsrnum .

In Ambrofiana quoque Bibliothe- ca vidi Colkflanea fcripta a Thadaeo de Pa»ma fuper Theoricam Planetarum Girardi Cremonen/is . En crgo quae 8c quot praeftiferint Saeculo XII. Itali- corum ingenia . Sed majora etiam fubfcquente Seculo Xlir. ad Litera- rum incrementum moliti funt Itali, & cura praecipue Friderici II. Au- gufti Siciliae Regis. Quippc ipfo prae- cipiente, Ariflotelis Opera partim e Gracco, partim cx Arabico fermone in Latinum translara fuere per Vtros lcclos , &" in utriufque Linguae prola- tione peritos , uti fidem facit Petrus de Vineis Lib. 5. Epiftol. 6j. Obi- ter heic liceat mihi animadvertere » a fua eruditione ac diligenti^ defe- cille Laurentium Pjgnorium, qui lO

H a No-

iip ANTIO^UJT.

Notis ad Albertini MufTitl H.ftoriam Auguftam, Tomo X pag. 405 R-r. Italicarum, tradir, Pctrum de Viieti eriglne Paiivinum fuifTc. Mirari fu- / bit, cur ejufmodi orig nem neini- quam noviiTc videatur Rolandinus Pi- gnorii conrerraneus , cujus Opera Hi- ftorica Tomo Vllf. Rcr. kalirarum, a me rurfus edita fuere. Floruic ille iis ipfis temporibus, quibus Petrus de V neis. Audi ipfum Lib. 4. Cap. ^. Chronici fui dtfcribentem acla a Friderico II. Augufto Patavii Anno MCCXXXIX. Petto de Vmta ^pido ejiis Judice , pvo ipfo Domino fapienter locuto , inter Dcininum Imperetoreru t^ Paduattum Popuhtm foederavit quodam- modo multam l^enevdentiam >&' amorem . Neque Petrus de Vineis , ut nonnuUi tradidere , apud Germanos, fed Ca- puae primam lucem vidit . Q^uoto autem Anno Fridericus II. verfionem hanc Ojcrum Ariflotelis faciendam curarit, nempe num Anno MCCXX. an prius, aut ferius, exploratum mi- nime habeo . lUud quidem ftatuen- dum cft, circiter ea tempora in Oc- cidentera perduftos illius Fhilofophi Libros , ingenti animorum commo- tione Parifiis fuiffe exceptos, immo etiam profcriptos , quod inde vene- num haufifle crederetur Almaricus Haereticus . Rignrdus de geftis Phi- lippi Regis Francorum apud Du-Che- fnium , Tomo V. Scriptor. Francicor. hacc tradit ad Annum MCCIX. In diebus illis legehantur Parifius LtbeUi quidam , »h ^rijiotele ^ ut dicebatur ^ eompofiti, tfui docebant Metaphyficam y delaii De Novo a Confiantinopoli , & « Gfaeco in Latinum translati . Uti vi- des , Libri illi dt^ novo , hoc eft nu- per, de Graecia Parifios delati . in Larinum fermonem fuerant convcrfi , Non erg'^ ex Arabura penu Arifto- teles in Chriftianorum Occidcntalium

MEDII AEVl 120

A S-holas prirr.iim inveftus tft , led e Griecia. Fridericus vei6 il. quidquid ad eum Pniiolnphum pertinebat, cum ex Graecis , tum ex Arabicis Codi- cibus, coacervavit, & Latinis com- mune fecit. Neque reticebo, adfer- vari in Ambro'iana Bibliotheca MSum Codicem Anftoceli tr)bu'um , cujus exordium profero. Domine juo e»cel~

B lenttfftmo , li^ tn cuhu verae Rtligionis fi'enuiffimo ^ Dotnino Guidoni ve>'t dt Valentta . Civitatis Tripolis glcriofo Pon- t^fi-i, Philippus juoYttm minmius Cleri- corum , Je tpjum , i^ fidtie devctionk oblequium. Quantum Luna c^c. Infra in haec vcrba loquitur: Qj(um igttttt vobijcum effem apud s/4ntioJ/iam , rtper- t& hac pretiofifftma Philojopbiae margs- rita, placuit veflrae dominatkini , ut tran- sferretur de Lingua tArabica in Lati- nam , Portro ve/iro mandato cupiens /6«-- militer obedire , & vohntati veflrae , ficut teneor , defetvire , hunc Liirum , quo catebant Latint , to quod apud pau- ciffimos iuirabes reperitur , ttanfiuli cum magno laboe & lucido jtrr/ioiie , di ^~ rabico in Latinum C^c. qurm Librutst

D petitifjimsis princeps Philofophorum ,/^rf- fiotcies compofuit ad pctitionem Regis ^lexandri , Ibi primo loco occurrit Prologus cujufdam Johannjs, qui e Graeco in Arabicum convcrterat eum- dem Librum . Inter cetera ita ille fcribic : Deus omnipotens cufiodiet Re- gnum vefifum c^c Ego Juus fervient ttcfequutus fum mandatum tnibi in/uH- £lum , (J^ dedi operam ad inquirendunt Librum Morolium in tegimine , qui no- minatur Secretum Secrttorum', qurm edi' dit Princtps PhilofooDorum ^rifioteles ftlitts Nchotnachi ^ltxandto filio Phi- lippi Re^is Gfaeco^um i^c In primo Libro agirur de Virtutibus : in altero de Medicina: in tcrrio de <y4f}ronomi- cis . Non inutilis mihi vjfus tft Li- ber ille> eum<^ue ex Ariftotelis Ope-

ribufi

I2Z

DTSSEnTurnO OUADRAGESIMA^U iRJA. 123

ribus txcerp'um fuiffe quifque facile intclli^at. Qjo ttmpore floruerit i fte rrijoliranus Ponriftx, uti & I t.-lus, ne fueric, an G llus , Philip- pus ille inrerpres, al orum erit in quirtre. M hi monuiffe fat fuerit , tra islationem iflam ance AnnuiTi MCC.L. tuiffe conf clim.

Atque utinam plura majores noftri €X Arabi^is Bibliothecis ad nos de- ri-affent. Neque enim negandum , ^uin muUa h^beat, & plura etiam olim habuerit gens illa , quae ad Hi- ftorjam veterem , & Geographiam O- rientis , & Africae , & Hifpaniae di- gnolcendam plurimum conducerent . Latiffin-.e dommati funt Agareni, fi- vc Sarareni eorumque imperium & Lingua nobis eripuit complurium Pro^inciarum & Regnorum Hifto- riam , praeter alia eruditionis docu- tnenta minime conremnenda : ii quip- pe non infclici fucceff^u difciplinas Seculares diu excoluerunt. Herhelo- tius in B blioiheca Orientali ingen- tem copiam Arabicorum Scriptorum ac Librorum laudaC. Sed & De la Cfoix in Praefatione ad Vitam Ta- merlani laudaf Bibliothecam Orientalem compofitam ab Hadi-Calfa , Cadi , feu Judice Conftantinopolifano , Ara- bice lcriptam vojuminibus duobus in folio. Hanc ille ab Herbelotiana lon- ge diverfam arbitratur . Ego quoque in Praefatione ad Hiftoriam Sarace- nico Siculam, Parte II. Tomi I. Re- rum Italicarum, aliquot Hiftorias A- rabice fcriptas indicavi, in Ambro- fiana Bihlioiheca adfervatas. Alias nunc adjungere juvat , quas in eo- dem celebri loco animadverti. Ni- mirum lUic mihi occurrit Arabicus Codex , in quo luculenta habetur Chtenolo^ta , feu H ftoria Judaeorur» & R'irnanoruwi . In altcro habetur Phu~ tnhl Babanxa, Hiftotia Bahatn^enfis tt^

gionis , quae tft pars Aegypti. In a- lio Codicc Mrf^ij MaUch< Opera ^jlrO' nomica. Item Itinu ^oHifalat , ae ope- rationt ^i} alahii . Irem Ijrnahel Mav- dini compendinm -s^ ithrr.tticae , quortl Artcm fane Arabes illufirarunt, & nos Seculo XII. ab eis , uti omnes norunt, praetereaque cifras , feu no- tas numericas accepiffe credimur, B quibus nunc in hominum commer- cio utimur , quanquara eis origincm diverfam alit tribuant. Item Ibntt Jo- nas , ds exitu a Liaea Meyidionali , Habentur in alio Codice Dialogi Tbco- logici , ,yfjT'olog<ci , Metcorologici , Phi- lofophici, &• Militaves . Item Soli.r.an t/irabi de feparatione .^nimae a Corpore rhythmo ac ftilo Arabico. Item Ba~ ne Hali , gefta militaria eodem rhy- thmo ac ftilo . Item Moyfes ^lcabi , Parabolae & ^lUgoriae . Sunt & ibi quaedam Panegyricae Orationes Beatae Virginis , Chrifti Domini , Sar£li Georgii &c. In alio Codice legitur Hlfloria varia , cui multa de rebus Naturalibus immifcentur , Auftore Hufus yAmfii*. In alio habetur Kita- bid Muahodhi, vel Hethebari , de prae~ cipuis Oritntis rebus . Jn alio Saruhl Lameha Philttahui , de Eloquentia .A- rabum. Moralibus quoque Libris a- bundant Arabes , Grammaficis, Poe- ticis , Philofophicis , Mcdicis &c. e quibus non paucos in eadem Biblio- theca vidi. Alios etiam Bibliotheca habet Inftituti Aftronomici Bono- rienfis, dono ei datos a Clariflimo olim viro Comite Aloyfio Ferdinan- do Marfilio . Prae ceteris autem il- lic adfervatur Catalogus Librorum Au- £lore >Afid fttpremo IfmaeUticae Reli- gionis ^ntiflitt , in tres Tomos divi- fus , ubi recenfcntur tituli omnium Librorum & Auftorum Ordine Al- pbabctico, qut a primis Aegirae an- nis uf^ue ad Sacculum proxime prac-

teritum

123 ANTJ2.^}T,

teritum per totum Orientem Idioma- te Arabico, Perfico, & Turcico , in lucem prodierunt . Q.uot opes litera- riae genti illi nunc lint, ex his fa- cile intelligemus . Nos Arabum five Saracenorum nomine vix audito , gentem execramur * immo immun- dam , crudelcm , infidam , indotlam nobis continuo fingimus. Aliter len- fere Majores noftri , dum vacui affe- ftibus effent . Eorum Literaturam quifque fufpiciebat. Anonymus au- tem Italus in Breviar. Italic. Hiftor. Cap. 3. Tomo XVI. Rer. Italicarum haec lcripfit: In Ltgalitatt Sarraceni , & in Ju[iitia omncs alias Mttndi fu- psi-ant I^ationts. Sed cuando diebus nofifis Typographiae laudatiflimam Artem Turcae quoque amplexi lunt, quam tantopere antea cxhorrebant, & Chriftianis cruditis in fuas Bi-

MEDII AEVl 124

A bliothecas accefTum dare coepcrunt , fpcrandum eft, non modi(um lucis in Eruditionem dtinceps cffe emana- turum. Interea memorare juvat frag- mentum Libri Geographici a me dc- prehenium , cujus utinam mihi in- teger effet Liber , ut ejus adtrnari poffet integra editio: illius quippe Auftor fuit ^bilfadti , feu ^hulfada ^

B a Ricciolio , Vcffio, aliifque multi cum laude mcmoratus. Opus magni faciendum , & quod a ic fexccntis Coronatis cnritum Guiliclmus Poftel- lus teftatur in Cofmogriphicac difci-r plinae Compendio, cdito Bafileac An- no MDLXI. Male mc de Lt6^orjbus meriturum non puto , fi tjuidcra fragmenti partem heic intcrferam ( nequc enim editum invenirc pofui ) unde liquebit , qualis Arabici jllius Scriptoris fcopus fuerit .

Caput ptimum Geographiae a Sultano ac Rege Abulfada,

circiter Annum GhrilH i^jjc. aui ciiius compofitae,

ex Arabico in Latinum fermonem translaiae .

DEfcriptio univerfi Orbis, auffore Domino Sahano fapiente , /«/?<'» bono , perfcilo &'c. propagatore Muba- tnedicae perfuaponis , li^ Idololatriae e- •verfore , Abilfada Ifmacle , cujus Dsus Regnum protegat , /ilio Regis ^/ihulchuf- fem fiiii Sultani , & Rfg'^ .AMfetach Muhamedis , filii Sultani Regifque ^l- nianloris , proteBoris Regis ^bilmaali Muhamedi' , fiHi .Ahitcbatibi Sultani Rtgifque Homari , plii S/abiffah , boc tfi Rfgis Regum , fiiii Jobi , quos Deus confervet in fua mijericordia .

^d laudem Dti Optimi Mauimi . Qtmm tgo incidertm in varios Scripto- rtt , ^ui dt regiontbus , iiS- 0'bis terra- rum fintbus , uti de mcntihus , tr.aribus , C^ cetett) ffufmodi friplere , nullum re- vtra invtni, ^ui mtbi abjJutt placuttit

DJ >K hac tra&atione . Inter illos auttm ^ in tjuos incidi in hac dijciplinae forma , efi Ben Geucalius , qui ptolixum Opus fctipfit y in quo fines , dimen/ionefque funt incompofitat / praeterquamquod in eo vera nominum protatio defideratur « nec longiiudines aut laiitudints regionum , locorumqut attingit . Utdt vehemens na- fcitur cbfcuritas , i!j^ in nominibus , i^ in proprietatibus , plagifvt . Cum bae autem obfcuritate feu ignorationt nullus adipijci pottfl in illo f>u&us perfeSlus, Liber quidtm nohilis illlus El Adarfi- ni , quem aliqui Darfinium vocant , a- lii Darifli , quem de Regiis C^ Pro- vinctis con.poluit , Sirnilittr OduS AbcQ Chardadhbei & una ^ leoffim aict- pert a Ben Geucalio a^' ipfa Latinitatis ptnuiia ujqut ad difctjfionem nominum.

115 DISSERTATIO QUd

e^ lottgltudlnfs & latltudlnes . Zangat autem, & ^A&ores , qui de long,tudi- ne & latitudine tralarunt , longe qui- dem ahfunt a -veritate norr.inum , & a dijlantia Provinciarum . Opas autem con- ducibile /» difctttitndis nominibus , & eorum prolatione , pun&orumve pofitiof.i ref:rtur ad Semaanium . Mufhatus au- tem ad Jicutium Elhemujum . Liber praeterea Difpun£lionum , feu Mezil , vel Artiab > & qui ft>r.ili furt nuncu- patione : pariter Liber El Perffal , qui Utrique referuntur ad Abil Meged I- fmacl filium diledi D;o Moff.ihnfis , Sunt quidem ifia infiituta ad exprefjfio- nem nominum fine intentione erga lati- tudinet , & longitudines , & cum multa ignoratiovte difiantiarum , eo quod ignoretur fiius locus talis regionis provinciaeve , nec exprimatur , an fst erga aliquem locum 0- ientalis , 0:cidua , Miridiana , aut Septenteicnalis » Qjtibus omnibits appen- fii fategimus fupplere in hoc Compen- dio , quod deefi in %4uBoribus pratdi- 8is: praeterquamquod nuncupabimus li- tnites ir» omnibus regionibus , & earum frominentiis . Nam ft alioqui haec rcs Kon quadret cum fuis finibus , revtra emnes Libri editi in hoc genere difcipli- nae parum admodum proderunt . Et qui' dem certe regio Sinarum cum fua am- plitudine & multitudine Civium non pervenit ad nos de fama , nifi tenui admodum rumore / ntc e[i fatis difcuf- fum , quod innotuit , fimiliter efl India . Quoi enim ad nos pervenit de ejus fa- tna , tji adhuc ptrturhatum , nec fatis difcuffum . Parittr Bulgatia , & Regio Cercafforum , Ruffia , Serbia , Valachia , (fy ut tn fumma dicam , tota Francorum regio , quattnus extenditur a finu Con- fiantinopoleos ufque mare O.eanum 0::i- duum , in qua provincia funt regtones ^ R'^»a, muha , lataque admodum . Qjtum entm nomina illarttm partium ftnt nobii ignota , fimitiur & difpofiiionts

DRAGESIMAOJJARTA i 1 2 5

A

B

locorum , nort eji quod de ilUs pcfjiinuf nifi tenui admodum mimoriA tratlare .. Simili tyiodo & de N':grorum , /eu ,Ae^ tblopum regionibus ad Meridianam pla^ gam pofttis , ubi Junt regiones gentefque vanae i^ multat: ut Junt Zangei , Nu- biani , Gipfii , Tachrorii , i^ Z^^iljghif & alii hu/ufmodi . De tllis enim vite tenuis ad nos pervenit memoria . Potiot enim pars illorum , qui Itineraria regio- num & Regnorum Jcripjere non fategit g. nifi ut exacfe traHaret rigiones dogrnati Mujfulmanorum affines , initiaSafqae y nee tamen fatis diligenter ea circumjcripfere , eo quod confiat per verbttm , quod non fcitttr totum, non praetermitiiim totttm / quod melius eft cognofcere quatdam, qukm ignorare univerfa^ Congeffimus itaque in ho: Compendio , quod in aliis numtrofis habetur Voluminibus , eo modo ut opui efi y quod Deus faxit. Innixi autem fu- mus doffrinae traBationis Iben Gazelc in Libro Tacuini , hoc efi Difpun- flionis corporum , i^ ad illius infiar revocavimtts Cofmographiam , tra&antes Librum hunc Tacuinum regiontim , ftcut ille rem Medicam tra&ans , infcripftt O- pus fuum Tacuinum Corporum . Sed an- tequam Orbem nobis cognitum in tabu~ las cognofcere aggrediar , cpus tfi de Terra , i^ feptem Climatibus , variifque maris partibus &C..

Neque incultam Geographiam re- liquere majores noftri vel ipfis Secu- lis rudibus * exploratum quippe eft Eruditis viris , ad hanc inluftrandam fe olim contulifle ./4nonymum Raven- natem, cujus Librum Porcheronius » ac deinde Gronovius aetate n< ftri tcnehris ereptum evulgarunt. Is flo- ruiflTe cenfetur Seculo Chriflianae Ae«. rae VII. aut VIII. & fortaflis idem ille eft ac Guido Ravtnnai , u^i j rtl monui in Notis ad Ermoldum Ni- g^llum , Parr. IT. Tomi 11. Rer. [- talicar. pag. 6i. In hanc rem conra-

1S7 AllTlQUJT,

!e quae Cl. V. Don Gafpar B.rettus , faepius alias rr\ihi laudatus, d ff.rijit in Praeliminari Differtatione ad To mum X. Rerum Italicarum. Profet\j Anonymus ifte ante Annum MC- LXVIII. floruifle cenfcndus eft, quum nuUam Alexandriae Civitatis in Li- guria conditae mentionem faciat . Neque fegnes in Aftronomicis exco- lendis fuere Itali poft Annum a Chri- fxo nato Millefimum. Sub Henrico i^ intcr Auguftos Tertio circiter An- ^ rum MLXXV. Aftronomiam, ut fu- , pra innui, illuftravit Conftanti»u$ Mo- i nathits Cafmenfis : eodemque Seculo floruit , tefte Trithemio, & Jacobo Philippo Bergorr.ate, Campanus natio- ve Loi-/rbardus , Philofopbus & *4[lro- nordus , omnium opiniotts fuo tempo'e ce- leberrimus , qui Librum de compofiiio- ne Q-4adra>itfS , & alia quoqut i» Ji- [ironomia compofuit . Elementa quoque Eitclidis , aliaque Geometrica ex A rabico convertit. In Codice Ambro- fianae Bibliothecae Traflatum vidi de .Aft olabio , ^Aa&ote Mejfalak, nem- pe Scriptore Arabe, qui circiter An- num Chrifti DCCCLX. fcripfifTe tra- ditur , in Latinum nefcio quo inter- prete , fanc pervetufto , converlbim. Ibi quoque legebatur Migiftri Rober- ti Jfftenft' Liber de Offi:to ^flrolabii . Item Ltber ^lbategmi , feu Mahometis filii Sebir , filii Cenini , de tnotibus Stellarum , & earum obfervationil'us . Et fane muhum Arabum gcnti de- bemus , quod Aftronomiae ftudia am- plificarinc obfcrvationibus propriis^ fed & ii multa debuerunt Graccis , quorum vetuftiores Libros ingeniofd fedulitate expilarunt . Ego non pau cos Graecos Scriptores de Aftrono mia enumerare poflTem , quos MSros> & ex iis nonnullos adhuc luce ca- rcntes, vidi in Ambrofiana Biblio- ; iheca , at(juc m Eftenfi . VerUm ju-

MEDll AEVl

128

B

vat unum Codicem Ambroiiarunfi memorare, in quo habetur G>ij}VO? ' hXi^uvbpvx:? 6-(V Tov^ irpoy__i'tp\i$ xai'Oi'«s ^Jiy^^t? , ideft Tbeonis .A- lexandrini in mar.uales Canones Expli- catio. Incipit : H' ixii' XoytKJOTipa iifo^o? &C. Sequitur in eodeni Codi- ce K.Aau^/« YlroXiiJ.atis (rccftiniiK ,

KCCl tlCCTU^l? T^ Tpoy^itpUiV KCCV0VO)f T?5f A'^pOVO!J.lOC?y KCCi WTTip y^ptJ^-lOf

ciUTok , iJ.'cbo%o? ivccpyt',? 1 hoc cft , Claudii Ptolomaei explanat-.o ^ defcri" psio mamtalium Canonum u4[ironomiae , & qiiomodo ipfii utendunt fit , metko- du$ dilucida. Incipit: H' fxip (tu^oc- cTif , w 'Eupi &c. Additur ihidem

K.7\CCU%IS T« HTo7\i[J.Cc'tiS UTTobiTiUP

r^ irXccvojj.ivwv ) hoc eft , Claudii

Ptelomaei de Hy/otbe/ibus Planetarum ,

jam editus a Jjhanne Brainbrigdc,

Londini Anno MDCXX. Exhibct

deinde idem Codex Canonem Regum ,

eodem Ptolorriseo Ai ftorc , a Dod-

wello edirum inter Diffcrtationes Cy-

prianicas. Sjbfequitur Canon illuftnum

U'bium: tum alter Menftum & Die~

rum ^ gypttacatum : ac lubindc alil

Canones Aftionorrici : deinde adnc-

ftitur V'j>oivv» J^pccuiJ.ciTix^ A'7v6-

^ar^/jsW T6 CpiXoTo':» Tri^: ^pj/VfW

tS 'Ar/30^«/38, hoc eft , Jchannis

Grammattii ^lt*and>ini , cognomentQ

Philloponi , de *■,'«, feu utilitite ^flro-

labii . Succedit alteium Opulculum,

cui titufus ahera Mcthcdus .Aftolabii.'

ac deinde Cancn lniper«tofum Rrma-

Korum ac By^intincvum , qui dcfiniC

in Theophilum , Mich.elem cum e-

j'js marre, Mlchaelem folum , Bcfi-

iidem , ac Leonem. Tum adduntur

Cantnes Conful.-.res , a Dodwello edifi ,

iC Theoni Altxandrino Triburi . De-

nii^ue ibi legunmr aiii C«nortes ^-

fitonomicf ,

iip DJSSERTATIO ^VADRAGESIMAC^AUTA, 13«

fifo»omi:l. Codex diligentiflime fcrip tus faltem ante annos quadringentos ; literae minio aliilque ornamentis di- ftinftae. Heic homincm videas , qui genu flexo, per tubum oblongum de- cuffatum , & incumbentem haftae re- Bae, Lunam & Stellas contempla- tur . Similem Ptolemaei imaginem fe vidifle teftatus fuerat Clarifs. Ma- biltonius in vetuflo Codice, ifa ut fufpicioni locus faftus fuerit, aliquem telefcopii ufum fuifle antiquis Aflro- nomis. Sed & Johannes Baptifta Por- ta in Libro de Magia Naturali, An- no MDXLIX. non abfimilis tubi mentionem fecit ; diciturque fuifl^e Piolemaeo Evergeci telefcopium in Pharo Alexandriae, cujus ope naves longiflime difliras profpiciebat . Ve- run Vignolius Marvillius, Henricus Vagetius , & Johannes Albertus Fa- bricius V. Cl. Tom. 4. pag. /^66. Biblioihecae Graecae , fibi , neque immerito , perfuaferunt , ejufmodi ve- terum tubos vitro deftitutos fuiffe, atque in eum tantummodo rinem ad- hibitos , ut oculi intentius, & fine aliorum obje£lorum incurfu , radios caeleflium corporum exciperent. Ita apud Ditmarum Lib. 6. Chronici , Getbertus, qui poflea Romanam Ca- thedram fub Silveflri IL nomine te- nuit, horologium feciffe dicitur, con- fidtrata per Fifiulam quadam fielld nau- tarum duce .

Negare tamen nolim , quin adeo arfta Literatorum Chrifti fidelium cum Arabum Libris familiaritas, eos quoque interdum deflexerit ad ina- nia ftudia , quibus deleftati funt Sa- racenorum plerique . Loquor de ^- ftrclogia Judiciaria , five divinatione futurorum ex aftrorum pofitione : ad cujus ftudium , antea ncn ignotum , neque infuetum , Arabes acrius inci- tarunc Europaeorum ingenia . Artera Tom. IX.

A hanc ingenti conatu olim Afri , Grae- ci , Romani excoluere , plurimifque Libris idem argumentum funt perfe- quuti. Spartiano tefte in Vero , ge- niturae ex aftris deducendae plertque .Jfrorum peritijfimi fuere . Sed & ilii habuere Graecos duces , immo potius Chaldaeos atque Aegyptios : adhuc enim fuperfunt ^potelejmatica Mane-

g t/yonis Aegyptii , Scriptoris fane ve- tuftiflimi , jam edita . Habetur apud A. Gellium Lib. 14. Cap. primo , Difputatio Favorini advenks eos , qui Cbaldaei appellantur , d^ r* coetu mo- tibufque Stderum <^ SteHavum , fata fe hominum diBuros pollicentur . Multos e Graecis Auftoribus levi hac & il- luloria Arte deleftatis recenfet nu- per laudatus Fabricius Lib, 5. Cap. 20. utiliflimi Operis Bibliothecae Graecae, Vide Legationem Liutprandi Cremonenfis Epifcopi Tomo IL Rer. Italicarum . Quantopere tunc Graeci hifce dekftarentur , ibi habes . Vc- teres etiam Latini nobis dedcrc Ma- nilium , & Julium Firmicum huic ftudio addiftiflimos . Hadrianus Au- guftus , Spartiano tefte, Mathefin fie Jcire fibi -vifus tft , ut Calcndii Janua- riis fcripftrit , quid ei toto antto pcffit evenire. Plura alia cxempla fuppedi- tat Hiftoria Romana. Quare vcl ipfe antiquiflimus TertuIIianus in Lib. dc Idololatria, in Mathematicos exardet, ac praecipue in Chrifti fideles , eo- rum fabulis ac fomniis fidem haben- tes. Vide & Apollinarem Sidonium Lib. 8. Epiftol. 11. qui Afros ine- ptae hujus Artis fuo etiam aevo Ma- giftros defcribit . Tempore quoquc Ludovici Pii circiter Annum DCCC- XXXVIIL Auaor Vitae illius , fub nomine ^ftronomi rotus, fe non a- lienum ab ejufmodi ftudiis prodif. Ica eifdem temporibus, hoc cfl An- no DCCCXXV. Addmus Caftrenfis I Abbas

^31

ANTIOUIT. MEDIJ jfKFI

Abbas ab Aftrologorum deliriis con verfus eft ad conremplandam E^^an- gelii veritatem. Clarifs. Mjbillonius in Annalib. Benediftin. ad eum An- num hos de eo verius refert :

^ae ventura forettt , tentavit prodere

^Jlroyum vatis lufus itmgtntbus &c,

Itaque ubi poft Saeculum Chrifti Decimum O.cidentales Fopuli Ara- bicas liceras in ufum fuum conver- tere didicerunt , tunc mulro plures effe coeperunt , quos Aftrologiae a- mor enormis invafit , Ec quidni , quum tot ac tanta polliceretur Ars ifta , praefligiii alioqui non paucis ac nugis ad faturitatem referta? Jo- hannes Sari$berienfis Lib. %. Oap. j^. fatis oftendit , quoC illa amato- res arque patronos haberet Seculo Chrifti Duodecimo. Sed potifli-num fubfequen^^e Tertiodecimo in in(a- niam evafir ejufmodi ftudium ; nam Principes ipfi viri non folum faciles praebebant aures ejufmodi futurorum propoHs , fed eos etiara cariffimos liabuere , & nihil magni momenti aggredi audebant, quin Aftrologorum fententiam ante popofciflcnt. Id ge- nus hominibus quantum fidereC Fri- dcricus II. Auguftus , complures Hi- ftorici teftantur, fed praefertim Sa- bas Malafpina Tomo VIFI. Rer. I- talicarum , qui Cap. 2. Hiftor. haec habet : ,^jlifotogos , & N<^romanttcos adeo venerabatur , e^ ,Amfpiies , q'tod eorum divinationibus & aafptciis Fre- dtrici velociffima cogitatio ai fimilitu- t!inem venti vagabattt/. Adiervatur a- dhuc in Ambrofiana Biblioiheca ma- nu exaratus Liber patticulavii Mich:>elis Scott .Aftrolo^i Domini Fredtricl Rtnya- tiorum Imperatoris & ftmper ^:<gufli , qnem ftcundo loco breviter cempiljvit pd cjus prtces. Ibi Aftronomica, Phy-

132

B

C

D

fica , ^ Phynn-gnomonica pertra'6lan- tur. Ei-it & ej iln.odi Libcr ad ma- nus doftifTimi OuCangii, qui non fcmel ejas au£loritate eft ufus. Et quanquam fallax hoc hominum ge- nus laepe fibi credulos falleret, fta- bu nihilo fecius corum exiftimatio, neque minuebatur fpes in iis collo- cata , propterea quod interdum (cafu potius atque calliditate , qu4m veri arte , ut opinari fas eft ) oci.ult3 aut futura decexiffe ieu praevidiffe cre- debantur. Auftor efl Antoniu^ Go- dius in Chronico Vicencino , Fride- ricum eundem Auguftum , quum An- no MCCXXXVI. e Vicentia capta recedtre vellct, fimulque «»/5-r«Vj quem- dam futtm ^Alrolo^um , praecepiTe, "» , (j:ta tgyeffttrus tfftt via , tidem ediieret , u^J/l-'otogu>- fa lo Bfcvi & claujo , iif manthus Imperatoris tralito, orjtvit , ut eo non aperto , f^tia pa^te vtltit , Civi~ tite exiret . Qui p;r qu.iv.idam fradu- ram muri Civtatis , quim novam fecit , Civitatem exivit , aneytoq:tf B 't/< ««« venit fcriptum: PER PORT^M NO- VAM EXIBIT RtX. Exinde v. i Imptrator ^Aflrrlopum babuit majori bo.- nore iir revcfeniid fibi carum .• Scilicet perfpic^x Aftrologus confideravit , Imperatorem, uc fibi illuderet, quae- fifurum infuetam exeundi formam ex Urbc , & fagaciffime Portam Novam eidem praedixit . Quod ridendum , in proeliis, in obfidionibus, aliifquc arduis negoriis, contrariae faftionis homines fidera confulebant atque fo- liirabant; & quifque ^ftrologorum fuis omina fortemque felicem prae- dicebat. Hugo FAlrsndus Tomo VII. pag. 295. Rer. Italicarum narrans , obfeflTum in 0-iv>\Ao Boreria Roge- rium Srlavum a Guillielmo I. Sici- liae Rt^ge circiter Annum Chrifti MCLXl. haec habet : Re* ttuum jci'. vtt , Tancredum fratris fui fiHum ^4"-

firolo^ic.s

133 DISSERTAJIO OVADRAGESiMAQUARTA: 134

fitolb^uls rationtbus dics tatti cpjejjis quim opftJennbiiS utiles praevidere , tpje q-Mqiic cum ^iirologit Juis eojdeni dies tiiHgfitius a'ttn(tet>at . iitdicatts fami- liaribus fuis diem , quo defcenfcrcs eos prasviderat , ut adversiis repentinas eo- rum eruptioKcs exryciti m pyaemtinircnt . Ica Manfredus SiciJiae Rex , nuper memorari Friderici II. fiiius, Mat- thaeo Spinello tefte in Ephemeridi- bus a me editis Tomo Vll. Rer. 1- talicarum , quum Civitatis Manfre- doniae fundamenta Anno MCCLVI. ponere veliet , tntfit in Siciliam & S^oryibardiam , ut inde accerferet duos %Ajl*ologos • is cKim incredibile efi , quaittam fiiem habertt w4flrorum pofitu- tis . ,A:que ho: fecit , ut captarent felix tr.oinentum primi lapidis in fitndamenta Jaciend! .

E-celinus quoque Veronae , Pat.i- vii , ac aliarum Urbium crudeliflimus Tyrannus, ejufdem Friderici aequa- lis ( tefte Monacho Patavino ad An rum MCCLIX. Tomo VIIL Rer. I- talicarum ) in fua Curia habuit plu- res Aftronomos magnitice honoratos : Ma^iflrum fcilicst Salionem Ca>icntcum Paduanum , C^ Riprandinum Veronen- ftm , Guidonem de Bonato ^flronotnum F(.rlivtnfem , Paulum etiam Saracenum cum barba prolixa , qui de Baldach ve- nii , a remotis videlictt finibus Orien- tis .' qui tam origine quam afpeSiu c^ /»(7m ef[: alttr Balaam ariolus merith videbatur . Rolandinus dum in Chro- nic. Lib. 12. Cap. 2, Eccelinum ab i^rtrologis luis deceptum fuifle pro- dit, ita puncfum eledionis ab iis ca- ptum refellic, ut apertiflime often- dar, fe quoque non vulgare fludiura pofuifle in Aflrologicis . Et quamvis faieatur, fe nequaquam iis fidere , attamen addit , neminem effe redar- guendum , qui pro pcffe de omni Scien- tia fiudeat . Vide etiam Annaks Fo-

• Nobis Tom, IIL

A

E

C

rolivienfes a me in Colleftionc Rer.

Italicar. Tom. XXII. evulgatos , ubi

multa de Giiidor.e Bonato fupra me-

morato enarrantur, quibus habeat n-

dem qui velic. Eruditis quoque per-

fpeclum eft, typis aeneis Aflrologica

ipfius Guidonis Opera excufa profla-

re. Joanncs Villanius eum appellat

Ricopritoie di tttti , che fi fa:ea Ssvo-

itrgo. Seculis ver6 fubfequentibus non

mmori adhuc in ufu, ne dicam ho-

nore, fuit Judiciariae Aflrolociae flu-

dium , tum apud Italos, tum apud

reliquos Occidentales Chrifliar.es .

Immo nullo unquam Seculo defipere

homines defierunt, artem cupientes,

& pertinaciflime fcrutantes praer.o-

fcendi futura , toties illufi , & nun-

quam confufi . Ejufmodi fludium,

etfi nunc non multcs habeat ftftato-

res , nonnullos tamen habet, plures

praeterea habiturum , nifi Ecclcfiafti-

ca tela Populam a fallaciflima hac

ArCe deterrerert atque averterent. Be-

nevenutus de Imcla, qui Seculo fio-

ruit, quo furiofius in hujus Arfis ftu-

dio ItaJi inraniverunt , hacc fcribebat

circiter Annum MCCCLXXXVIII. in

Commentario ad Dantis Conroediam ,

cujus Excerpta ad calcem Tomi pri-

mi * evulgavi. Nota quod ifiis Divi-

natoribus ( inquit ille ad Cant. XX.

Inferni ) pottfi rcclt dici itlud , quod

dixit Vttula Thaleti Philofopho prima

^(Irnlogo . Qtium enim ifie Thales per^

veniffet ad montem , qutm vole/yat a-

fcendere ad fpecuUtionem fi.icrum , C^

pttiifftt cb tina vtiv.la de vicinia , ut

duaret ipfum , ille a caftt ceiidit in

foffum . Et dolens ci?' clemans pttebat

auxilium a vetula . llla ridens dixit .♦

„ Ah mifer, infflix! quomodo vi-

„ debis vias fiderum caeli , quum

„ non videas terram , quam fub pe-

„ dibus habes? ,, Et hcic nota , quod

frti&us hujus ledionii tfl y quoi Li&or

I 2 difcat

I3S ANTI(IUIT.

difcat expenfis tfiorum , tton inquirere vane futura , C^ diure multa mtndacia eum perdttione anitnae , ^ iyrifione fui . Vtde btne Petrus de Ehano Paduanus , vir fingularts excelltntiae , veniens a4 mortem dixit amtcis , Magi/lris , & Scbolarihus , t^ Medi:is circumfiantibus , quod dederat operatn prascipuam diebus Juis tribus Scientiii nobilihus .' quarum una fecerat eum Jubtilem: & haec erat Pvilofopbia / Secunda eum divitem : Jci- licet Midicina ^ Tertia vetd mendacem , Jcillcet v^firologia . Dicam ergo una cum »/fvtrroe: ^Jlrologia nojlri tir/tporis nul- la efl . Sed Statim dicit .Aflrolo^us , ,, Averrocs non fcivic Aftrologiam . „ Sed Aftra non mentiuntur . „ Cui ego refpondtbo . Des mihi illum , qui bene fciverit , quia numfuam diebus vi- tae meae aliquem vidi , quttm tamen babuerim notitiam CJ^ familiaritatem multorum . Certe fateor , quod ,/iflra non mtntiuntur . Sed %Afirologi bene men- tiuntur de ^flris &c. Et nota , qitod Vtrgilius Jecure poterat arguere Dantem de ifio errore : quia mulso plus tpfe de- ditus fttit huic vanitati Divinationis , ficut pattt muxime in Libro Georgico- tum . Ideo cognofctbat Je faepe fui(fe mentitum &'c. Ita in propofita non de- bes habtre compajftonem erga iflos , qui ultra facultattm naturae humanae , in tanta ealigine rerum pofiti , volutrunt ajctndere caelum viventes , & ujurpare fibi divinum offi.ium inquirendo futura illi foli cognita. Et verh in uno maxi- me non merentur compaffionem , ^uia Junt obflinatijfimi hominum in propofito fuo , ficut ego vidi in multis . Nam quanto plus mentiuntur ^ tanto plus di- eunt , fe dicere ventm . Sicut ego novi «num, qui delufus & confitftts prr fuam »4flrofogiam , immo potius Diabologiam , dum incrtparetur familiariter ah ami:o , aihue pertinacijfime contradictbat , eom- f»endans eontintto duleedinem hujus t4t-

MEDll AEV\ xi6

A; tis . Sed neque defiderati fjnt olim alii , qui Aftrologorum Anem , ac inanem